માતૃભાષા – આપણી ઓળખ, આપણો વારસો

હિતેશ જગડ સંપાદકીય:

કેનેડામાં કોઈ પણ ઇમિગ્રન્ટ માતાપિતાને પૂછો કે તેઓ સૌથી વધુ શું ગુમાવવાનો ડર રાખે છે. તેઓ ભાગ્યે જ સૌપ્રથમ સંપત્તિ કે દરજ્જો જણાવશે – તેઓ તેમની ભાષા વિષે જણાવશે. આપણામાંના ઘણા લોકો જેઓ પોતાની માતૃભૂમિ છોડીને આવ્યા, તેમના માટે ભાષા એ થોડા ખજાનામાંનો એક હતો જે અમે મુક્તપણે સાથે લાવી શકતા હતા. સૂટકેસમાં ભરેલો નહીં, પણ આપણા હૃદય અને મનમાં, આપણા અવાજોમાં જીવંત. નવા રસ્તાઓ, નવી આબોહવા, નવા સપનાઓ સાથે અનુકૂલન સાધતી વખતે પણ આપણા હોઠ પર ઘરનો સ્વાદ જાળવી રાખવાનું આ જ એક શ્રેષ્ઠ માધ્યમ હતું.

પરંતુ અહીં કેનેડામાં, આપણી માતૃભાષાઓ ધીમે ધીમે મરી રહી છે – અને આપણે તેને મૃતપાયઃ થતીં જોઈ રહ્યા છીએ.
બ્રેમ્પટનથી સરેથી વિનીપેગ સુધીના કોઈપણ દક્ષિણ એશિયન પરિવારના લિવિંગ રૂમમાં જાઓ – અને તમને સંભવતઃ ત્રણ પેઢીઓ એવા શબ્દો દ્વારા અલગ પડેલી જોવા મળશે જે તેઓ સંપૂર્ણપણે શેર કરી શકતા નથી. દાદા-દાદી ગુજરાતી, હિન્દી, પંજાબી, તમિલ, ઉર્દૂ, બંગાળી, મલયાલમ બોલે છે. માતા-પિતા તેમની માતૃભાષા અને અંગ્રેજીના મિશ્રણમાં જવાબ આપે છે. બાળકો લગભગ સંપૂર્ણપણે અંગ્રેજીમાં જવાબ આપે છે. આ પેટર્નમાં એક શાંત ઉદાસી છે જે હજારો ઘરોમાં પુનરાવર્તિત થાય છે.

આ એક એવી ખોટ છે જેને આપણે હંમેશા સ્વીકારતા નથી. આપણે આપણા તહેવારો, આપણા ભોજન, આપણા વસ્ત્ર પરિધાન, આપણા સંગીત પર ગર્વ કરીએ છીએ. આપણે દિવાળી, ઈદ, વૈશાખી, પોંગલ, ઓણમ, નવરાત્રી ધામધૂમથી ઉજવીએ છીએ, સોશિયલ મીડિયા પર રંગબેરંગી ફોટા પોસ્ટ કરીએ છીએ, આપણા બાળકોને “નમસ્તે” અથવા “જય શ્રી કૃષ્ણ” કહેતા શીખવીએ છીએ, અથવા સરળ પ્રાર્થનાઓ કંઠસ્થ કરાવીએ છીએ. પરંતુ સપાટીની નીચે, આ બધી પરંપરાઓને અર્થપૂર્ણ બનાવતી જીવંત ભાષા ધીમે ધીમે ઝાંખી પડી રહી છે..

આપણે પોતાને કહીએ છીએ કે તેઓ થોડી શુભેચ્છાઓ જાણે છે તે પૂરતું છે. કે તેઓ પૂછવામાં આવે ત્યારે પ્રાર્થનાનું પઠન કરી શકે છે. કે તેઓ “પછીથી” શીખશે. પરંતુ આ “પછીથી” ભાગ્યે જ આવે છે. ભાષા એક છોડ જેવી છે: જો તમે તેને દરરોજ પાણી ન આપો, તો તે સુકાઈ જાય છે. પાંચ વર્ષની ઉંમરે ગુજરાતી બોલવામાં શરમાતો બાળક પંદર વર્ષની ઉંમરે અચાનક અસ્ખલિત નહીં થાય. ઘરમાં પોતાની માતૃભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં શરમાતો કિશોર પુખ્ત વયે જાદુઈ રીતે તેને પાછો નહીં મેળવે. પરિણામ એક અસ્વસ્થ અને અસહજ સત્ય છે: આપણા બાળકો તેમની મૂળિયાંથી એ રીતે વિખૂટા પડી રહ્યા છે જે તહેવારોના પોશાક પહેરીને કે વોટ્સએપ ફોરવર્ડથી સુધારી શકાતું નથી.

આપણે ઘણીવાર આને કેનેડિયન જીવનના વચન માટે એક નાનો, હાનિકારક ત્યાગ કે બલિદાન માનીએ છીએ. આખરે, શું આપણે આપણા બાળકોને સમાવવા નથી માંગતા? શું આપણે તેમને શાળામાં સારું પ્રદર્શન કરતા, મિત્રો બનાવતા, સફળ થતા જોવા માંગતા નથી..? આપણે કલ્પના કરીએ છીએ કે ઘરે અંગ્રેજી બોલવાથી તેમને મદદ મળશે, તેમનું જીવન સરળ બનશે. અને હા, કેનેડામાં અંગ્રેજી પ્રાવીણ્ય અનિવાર્ય છે. પરંતુ તે આપણી પોતાની ભાષાઓને સંપૂર્ણપણે છોડી દેવા સમાન તો નથી જ.

કેનેડિયન હોવાનો અર્થ ક્યારેય સાંસ્કૃતિક રીતે કોરા થવાનો નહોતો. કેનેડા, ઓછામાં ઓછું તેના આદર્શોમાં, બહુભાષી દેશ છે – એક મોઝેક, પીગળતો નથી. વચન એ હતું કે આપણે આપણી વારસો જાળવી રાખીને આ રાષ્ટ્રના સંપૂર્ણ સભ્યો બની શકીએ છીએ. છતાં વ્યવહારમાં, બહુભાષીવાદ ઘણીવાર ખોરાક, નૃત્ય અને પોશાકની છીછરી ઉજવણી બની જાય છે, જ્યારે સંસ્કૃતિના ઊંડા પાસાઓ – જેમ કે ભાષાને મરવા દેવામાં આવે છે.

જ્યારે કોઈ ભાષા મરી જાય કે લુપ્ત થઇ જાય છે, ત્યારે તે ફક્ત શબ્દો જ નહીં લઈ જાય. તે યાદશક્તિ લઈ જાય છે. તે ઇતિહાસ લઈ જાય છે. તે આપણને શાણપણ શીખવનારી કહેવતો, અનુવાદમાં તેમની રમૂજ ગુમાવનારી મજાકો, આપણા પૂર્વજોને સુખ અને દુઃખમાં લઈ જનારી લોકગીતોની સૂરાવલિની મીઠી મધૂર ધૂન લઈ જાય છે. તે લાગણીની સૂક્ષ્મતા લઈ જાય છે. બાળકને “બેટા” અથવા “મુન્ની” કહેવામાં કંઈક અનોખું છે જે ફક્ત “ડિયર” અથવા “સ્વીટી” દ્વારા પુનરાવર્તિત કરી શકાતું નથી.

તે પારિવારિક બંધનોને પણ તોડે છે. દાદા-દાદી તેમની વાર્તાઓ, જીવનના પાઠ, આશીર્વાદ તેમના પોતાના શબ્દોમાં આપી શકતા નથી. બાળકો નમ્રતાપૂર્વક માથું હલાવતા શીખે છે, અડધું સમજાય છે, અથવા લાંબી વાતચીત ટાળે છે. પેઢીઓ વચ્ચેની કિંમતી કડી નાની વાતો અને સરળ શબ્દસમૂહો સુધી સીમિત થઈ જાય છે, જેનાથી બંને પક્ષો નિરાશ થઇ જાય છે અથવા એકબીજા સાથે વાત કરવાનું ટાળે છે.

આ માત્ર કાંઇ નોસ્ટાલ્જીયા નથી બોલતો. સંશોધન સતત દર્શાવે છે કે જે બાળકો તેમની માતૃભાષા શીખે છે અને જાળવી રાખે છે તેઓ વધુ મજબૂત જ્ઞાનાત્મક કૌશલ્યો વિકસાવે છે. તેઓ અન્ય ભાષાઓ – જેમાં અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચનો સમાવેશ થાય છે – વધુ સરળતાથી શીખે છે. તેમનામાં આત્મસન્માન વધારે હોય છે, સમસ્યા હલ કરવાની કુશળતા વધુ સારી હોય છે, અને આગવી ઓળખની મજબૂત ભાવના હોય છે. તેઓ તેમના વડીલોનું સન્માન કરવા, તેમની સાંસ્કૃતિક મૂળને સમજવા અને તેઓ કોણ છે તેમાં સુરક્ષિત અનુભવે તેવી શક્યતા વધુ હોય છે.
અને છતાં, આ બધું જાણતા હોવા છતાં, ઘણા પરિવારો તેમના બાળકોને તેમની વારસાગત ભાષા શીખવવાને પ્રાથમિકતા આપતા નથી.

ઘણીવાર, તે ઉપેક્ષા કે પ્રેમની ઉણપને કારણે નહીં, પરંતુ થાક, ભય અને સુવિધાને કારણે હોય છે. માતા-પિતા લાંબા કામના કલાકોથી વ્યસ્ત હોય છે. શાળાઓ અંગ્રેજીમાં શીખવે છે. સમાજ આત્મસાતિકરણને પુરસ્કૃત કરે છે. બાળકો પ્રતિકાર કરે છે કારણ કે તે ” સાનુકૂળ” નથી અથવા “ખૂબ મુશ્કેલ” છે અથવા કારણ કે તેઓ જુવે છે કે બીજું કોઈ આવુ કરતું નથી તો હું શું કામ કરૂ…

કેટલાક માતા-પિતા વિચારે છે કે ઘરે ગુજરાતી કે હિન્દી બોલવા માટે તેમના બાળકોને “મજબૂર” ન કરીને તેઓ દયાળુ બની રહ્યા છે. તેઓ તેમને મિત્રોની સામે શરમજનક બનાવવા માંગતા નથી. તેઓ સંઘર્ષ કે વધારાનો પ્રયાસ નથી ઈચ્છતા. પરંતુ જે હવે દયા જેવું લાગે છે તે પાછળથી પસ્તાવો બની જાય છે, જ્યારે તે જ બાળકો તેમના દાદા-દાદી સાથે વાત કરી શકતા નથી, લગ્નો કે અંતિમ સંસ્કારમાં પ્રાર્થનાઓ વાંચી શકતા નથી, તેમના પોતાના બાળકોને થોડાક ઔપચારિક શબ્દો સિવાય બીજુ કાંઈ શીખવી શકતા નથી.

પરિવર્તનની જવાબદારી આપણા પર – સમાજ પર છે. આપણે આપણી ભાષાઓને સંગ્રહાલયની કલાકૃતિઓ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાની નથી કે જે તહેવારો માટે ચમકાવવામાં આવે પણ વર્ષના બાકીના દિવસોમાં ઉપયોગમાં ન લેવાય. આપણે ફક્ત સાંકેતિક હાવભાવ અને ઉપરછ્લ્લાંના ગર્વથી સંતુષ્ટ રહેવાનું બંધ કરવું જોઈએ. કેમ કે ભાષા તો જીવંત જ હોવી જોઈએ.

એનો અર્થ એ કે માતા-પિતાએ દરરોજ ઘરે તે માતૃભાષા બોલવી જોઈએ – માત્ર ઠપકો આપવા કે આશીર્વાદ આપવા માટે નહીં, પણ સાચી વાતચીત માટે. આપણે આપણા બાળકોને આપણી ભાષાઓમાં સૂતા પહેલાની વાર્તાઓ કહેવી જોઈએ. તેમને ગીતો શીખવવા જોઈએ. પ્રશ્નો પૂછવા જોઈએ અને આપણી માતૃભાષામાં જવાબોની અપેક્ષા રાખવી જોઈએ, ભલે તે શરૂઆતમાં અપૂર્ણ હોય. જ્યારે તેઓ ભૂલો કરે ત્યારે આપણે ધીરજ રાખવી જોઈએ અને જ્યારે તેઓ પ્રયાસ કરે ત્યારે પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.

સમુદાય સંગઠનો, મંદિરો, મસ્જિદો, ગુરુદ્વારાઓ, સાંસ્કૃતિક જૂથોએ પણ તેમાં તેમનો ભાગ ભજવવો જોઈએ. વારસાગત ભાષાના વર્ગો સાવ શુષ્ક, ગોખણપટ્ટી આધારિત માનસિક કવાયત ન હોવા જોઈએ પરંતુ વાતચીત, વાર્તા કહેવા, નાટક અને કવિતા શીખવતા જીવંત કાર્યક્રમો હોવા જોઈએ. આપણને એવા સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોની જરૂર છે જ્યાં ભાષા કુદરતી રીતે બોલાય, પછીથી અનુવાદિત ન થાય. આપણે શિક્ષકો, સામગ્રી, જગ્યાઓ અને સૌથી ઉપર, પ્રતિબદ્ધતામાં રોકાણ કરવાની જરૂર છે.

આપણે આધુનિક સાધનોનો પણ ઉપયોગ કરી શકીએ છીએ. એપ્સ, ઑનલાઇન વર્ગો, YouTube ચેનલો, સબટાઈટલવાળી ફિલ્મો, સંગીત પ્લેલિસ્ટ – આ બધું આપણા બાળકોના દૈનિક જીવનમાં આપણી ભાષાઓને જીવંત રાખી શકે છે. દાદા-દાદી પૌત્ર-પૌત્રીઓ સાથે વિડિયો કૉલ કરી શકે છે અને ફક્ત તેમની માતૃભાષામાં બોલી શકે છે. પરિવારો સાથે મૂવીઝ જોઈ શકે છે, સંગીત સાંભળી શકે છે, મજાકો શેર કરી શકે છે.

આમાંથી કંઈપણ અંગ્રેજીનો અસ્વીકાર કરવાનો નથી. અંગ્રેજી હંમેશા કેનેડામાં શાળામાં, કામના સ્થળે અને જાહેર જીવનની ભાષા રહેશે. આ અંગ્રેજીને બાદબાકી કરવા વિશે નથી; તે આપણા બાળકોના જીવનમાં આપણી પોતાની ભાષા ઉમેરવા વિશે છે. તેમને દ્વિભાષી અથવા બહુભાષી ઓળખની સમૃદ્ધિ આપવા વિશેની વાત છે.

આપણે આપણા બાળકોને વધુ સારું જીવન આપવા માટે આ દેશમાં આવ્યા છીએ. પરંતુ ચાલો આપણે સ્પષ્ટપણે જોઈએ કે તેનો ખરેખર શું અર્થ થાય છે. સફળતા ફક્ત સારી નોકરી, સુંદર ઘર અને દોષરહિત અંગ્રેજી નથી. સફળતા એવા બાળકોને ઉછેરવા છે જેઓ જાણે છે કે તેઓ કોણ છે, જેઓ તેમના વડીલોનો આદર કરે છે, જેઓ તેમની વારસો સમજે છે, અને જેઓ બંને દુનિયામાં ગર્વથી ઊભા રહી શકે છે.

આપણી માતૃભાષાઓ એક અમૂલ્ય વારસો છે. તે બોજ કે ભાર નથી પણ એક ભેટ છે. તે આપણા બાળકોને પાછળ નથી રાખતી – તે તેમને માનસિક રીતે વધુ મજબૂત બનાવે છે.જો આપણે ખરેખર તેમને પ્રેમ કરીએ છીએ, તો આપણે તેમને આ ભેટથી વંચિત નહીં રાખીએ.

આપણે આને “પછીથી” માટે છોડી શકતા નથી. આપણે એવું માની શકતા નથી કે તે પોતાની મેળે થઈ જશે. આપણે શાળાઓ કે સરકારો આપણા માટે કામ કરે તેની રાહ જોઈ શકતા નથી. આપણે સભાનપણે અને તાત્કાલિક, આપણી માતૃભાષાને હવે બચાવવાનું પસંદ કરવું જોઈએ – ફક્ત આપણા માટે જ નહીં, પણ ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે જેઓ આપણે ગયા પછી લાંબા સમય સુધી કેનેડાને પોતાનું ઘર-માય હોમ- એવુ કહેશે……

કારણ કે જો આપણે આ સદકાર્ય નહીં કરીએ, જો આપણે બોલીશું નહીં, જો આપણે શીખવીશું નહીં, તો આપણી ભાષાઓ અહીં જ ગરકાવ થઇને મરી જશે. અને તેની સાથે સદીઓથી તેઓ જે અનન્ય ઇતિહાસ, મૂલ્યો અને સપનાઓ ધરાવે છે તે પણ થમી જશે.

આપણા બાળકો વધુ સારા થવાને લાયક છે. તેઓ કોણ છે તે તેની સંપૂર્ણ સમૃદ્ધિને સમજવાને લાયક છે. તેઓ માત્ર તેમના ભવિષ્ય માટેની આપણી આશાઓ જ નહીં, પણ ભૂતકાળના આપણા શબ્દો પણ તેમના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે વારસામાં મેળવવાને લાયક છે.

ચાલો આપણે તેમને તે અદભૂત અનન્ય ભાષાકિય ભેટ આપીએ. ચાલો આપણે આફમી માતૃભાષામાં પણ બોલીએ. ચાલો આપણે તેમને આફમી માતૃભાષા શીખવીએ. ચાલો આપણે આપણી માતૃભાષાને જીવંત રાખીએ….જય જય ગરવી ગુજરાત…જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી ત્યાં ત્યાં સદાકાળ ગુજરાત…..!!