“આપણે સૌ એક છીએ”: ટોરોન્ટોમાં મોહન ભાગવતનો શક્તિશાળી સંદેશ

Dhwani News Paper – Written by Hitesh Jagad.

ટોરોન્ટો : આખરે લાંબી પ્રતીક્ષાનો અંત આવ્યો. રવિવાર, ૩૦ ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ના રોજ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના સરસંઘચાલક ડૉ. મોહન ભાગવતે કેનેડાની પોતાની પ્રથમ ઐતિહાસિક મુલાકાત લીધી હતી. ‘કેનેડિયન હિંદુઝ ફોર આઉટરીચ, રિલેશન્સ એન્ડ ડાયલોગ’ (CHORD) દ્વારા ૧૭૫થી વધુ સંસ્થાઓના સહયોગથી આયોજિત ‘હિંદુ વિશ્વ બંધુ – એમ્બ્રેસ ધ વર્લ્ડ ઇન ફ્રેન્ડશિપ’ કાર્યક્રમમાં ૨,૦૦૦થી વધુ ઉપસ્થિત જનમેદનીને તેમણે સંબોધિત કરી હતી. સમગ્ર કેનેડામાંથી એકત્રિત થયેલા કેનેડિયન હિંદુઓ સનાતન સિદ્ધાંત ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્’ – એટલે કે સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે – ના ભાવ સાથે આ મંચ પર એકઠા થયા હતા.

અંગત રીતે હું આ ઐતિહાસિક સભામાં હાજરી આપી શક્યો નહોતો. ‘ધ્વનિ’ ન્યૂઝપેપર અને મને ઇમેઇલ, ટેલિફોન અને વોટ્સેપ જેવા વિવિધ માધ્યમો દ્વારા સંસ્થાઓ તરફથી નિમંત્રણો અને વિશેષ નિમંત્રણ મળ્યું હતું. જેઓ પણ અમારો સંપર્ક કર્યો અને હાજરી આપવા પ્રોત્સાહિત કર્યા, તે તમામનો હું હૃદયપૂર્વક આભાર માનૂં છું. પરંતુ હોલમાં રૂબરૂ હાજર ન રહી શકવાનો અર્થ એ નહોતો કે સંદેશ આપણા સુધી પહોંચ્યો નથી.

મર્યાદિત ક્ષમતા અને આગોતરા રજિસ્ટ્રેશનની જરૂરિયાત ધરાવતા આ કાર્યક્રમે સમગ્ર કેનેડિયન-ઇન્ડિયન કોમ્યુનિટીમાં ભારે ઉત્સાહ અને રસ જગાડ્યો હતો.

મેં બાદમાં ડૉ. ભાગવતના ટોરોન્ટો અને USA પ્રવચનને ખૂબ જ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ્યું અને નિહાળ્યું. આ માત્ર સંઘ (RSS) વિશેનું ભાષણ નહોતું, પરંતુ આપણે કોણ છીએ, હિંદુ વિચારધારા શું છે, વિવિધતા (Diversity)થી આપણે શા માટે ડરવું ન જોઈએ અને સમગ્ર વિશ્વને એક પરિવાર ગણવાની સાથે આપણા શિરે કઈ જવાબદારીઓ આવે છે, તેનું એક ગહન અને વિચારપ્રેરક મંથન હતું. આ સંવાદ, ઓળખ અને સામાજિક જવાબદારીને કેન્દ્રમાં રાખીને આવું ભવ્ય આયોજન કરવા બદલ CHORD સંસ્થા ખરેખર અભિનંદનને પાત્ર છે.

આ ઐતિહાસિક કાર્યક્રમનું મુખ્ય સંબોધન (Keynote Address) RSSના સરસંઘચાલક ડૉ. મોહન ભાગવતજી દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રસંગે આલ્બર્ટાના ભૂતપૂર્વ પ્રીમિયર અને ભૂતપૂર્વ ફેડરલ કેબિનેટ મંત્રી ધ ઓનરેબલ જેસન કેની (The Honourable Jason Kenney) મુખ્ય અતિથિ (Chief Guest) તરીકે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા, જેમણે પોતાના જાહેર જીવનમાં કેનેડાના વિવિધ સાંસ્કૃતિક સમુદાયો અને કેનેડા-ભારત સંબંધોમાં સક્રિય યોગદાન આપ્યું છે. કાર્યક્રમના વિશિષ્ટ અતિથિ (Guest of Honour) તરીકે ખાલસા દીવાન સોસાયટી અને ઐતિહાસિક રોસ સ્ટ્રીટ ગુરુદ્વારાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા કાશ્મીર સિંહ ધાલીવાલ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા, જે કેનેડામાં હિંદુ અને સિખ સમુદાયો વચ્ચેના મજબૂત અને પરંપરાગત સંબંધોને દર્શાવે છે.

ડૉ. ભાગવતના સંબોધનની સૌથી મજબૂત કડી એકદમ સરળ અને સ્પષ્ટ હતી: સાથે જીવવા માટે આપણે એકસરખા કે સમરૂપ બનવાની બિલકુલ જરૂર નથી. તેમનો મુખ્ય સંદેશ એ હતો કે મતભેદો કે ભિન્નતા એ કુદરતી છે, પરંતુ એ વિવિધતાની નીચે એક મૂળભૂત માનવીય એકતા છુપાયેલી છે. તેમણે રજૂ કરેલો હિંદુ સભ્યતાનો દ્રષ્ટિકોણ વિવિધતાનો નાશ કરવાની માંગ કરતો નથી; તે સમાજને દરેક વિભિન્નતાનો આદર અને રક્ષણ કરવાની પ્રેરણા આપે છે.

આ સંદેશ તેમણે ન્યૂ યોર્કમાં આપેલા સંબોધનને મળતો આવે છે, જ્યાં તેમણે કહ્યું હતું કે વિવિધતા એ મૂળભૂત એકતાને શણગારે છે (Decorates) અને તેથી તેને સ્વીકારવી, આદરવી અને જાળવવી જોઈએ. તેમણે અમેરિકન શ્રોતાઓને એ પણ યાદ અપાવ્યું હતું કે પોતાની ઓળખનું રક્ષણ કરવાની સાથે સાથે અન્યોની ઓળખનું રક્ષણ કરવું એ પણ આપણી ફરજ છે. કેનેડા જેવા બહુભાષી અને બહુસંસ્કૃતિવાદી (Multicultural) દેશમાં આ વિચાર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની રહે છે.

આપણે બીજા કોઈને ખ્રિસ્તી, મુસ્લિમ કે સિખ બનતા અટકાવ્યા વિના પણ પૂર્ણપણે હિંદુ રહી શકીએ છીએ. બીજી ભાષાનો અનાદર કર્યા વિના આપણે આપણી માતૃભાષા કે સંસ્કૃતિનું જતન કરી શકીએ છીએ. કેનેડામા વફાદાર, સમર્પિત અને યોગદાન આપનારા નાગરિક (Citizens) બનીને પણ આપણે આપણા ભારત પ્રત્યે ગૌરવ અનુભવી શકીએ છીએ. ન્યૂ યોર્કમાં પણ ભાગવતજીએ ઇમમિગ્રન્ટ  ભારતીયો ને સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે તેઓ જે દેશમાં રહે છે, કામ કરે છે અને પોતાનું જીવન ઘડે છે — તે તેમની ‘કર્મભૂમિ’ પ્રત્યે તેમની વિશિષ્ટ જવાબદારી છે. ઇન્ડો-કેનેડિયન્સ માટે આ સંદેશ અત્યંત પ્રાસંગિક અને ઊંડો પ્રભાવ પાડનારો છે.

ટોર્ન્ટોના પ્રવચનનો સૌથી વિચારપ્રેરક ભાગ એ હતો જેમાં ભાગવતજીએ એક ગહન વિચારને સમજાવવા માટે અત્યંત સરળ ઉદાહરણ આપ્યું: મનુષ્યમાં પોતાની જન્મજાત પશુવૃત્તિઓથી ઉપર ઊઠવાની ક્ષમતા છે. ભૂખથી પીડાતું પ્રાણી કુદરતી આવેગ કે વૃત્તિ મુજબ પોતાના ખોરાકનું રક્ષણ કરે છે. પરંતુ મનુષ્ય પાસે એક અલગ પસંદગી કરવાનો અધિકાર છે. આપણે સ્વાર્થવશ બીજા પાસેથી છીનવી શકીએ છીએ — પરંતુ આપણી પાસે બુદ્ધિ, વિવેકબુદ્ધિ અને કરુણા (Compassion) છે, જેના દ્વારા આપણે બીજા ભૂખ્યા માણસ સાથે આપણું ભોજન વહેંચી શકીએ છીએ.

એ જ પસંદગીથી માનવતાની શરૂઆત થાય છે. તેમનો વ્યાપક તર્ક એ હતો કે જ્ઞાન, સમૃદ્ધિ અને ક્ષમતા જો કેવળ આપણા પોતાના પૂરતી જ સીમિત રાખવામાં આવે તો તે અધૂરી છે. જો હું કંઈક શીખું પરંતુ તેનો ઉપયોગ માત્ર મારા સ્વાર્થ માટે ન કરું, તો કદાચ મારા જ્ઞાનના કારણે અન્ય કોઈ પ્રગતિ કરી શકે છે. બીજાને આગળ વધવામાં મદદ કરવાથી આપણે નાના નથી થઈ જતા, પરંતુ તેનાથી સમગ્ર સમાજનું સ્તર ઊંચું આવે છે.

તેમણે ટોરોન્ટોમાં ભારતની એ પ્રાચીન પરંપરા પર ભાર મૂક્યો હતો જેમાં કોઈ પણ ભેદભાવ વિના અન્યોને મદદ કરવામાં આવે છે અને પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરવાને બદલે જ્ઞાનની વહેંચણી કરવામાં આવે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ભારત મહાસત્તા (Superpower) બનવાની હોડમાં દોડીને નહીં, પરંતુ સેવાભાવ દ્વારા ‘વિશ્વગુરુ’ તરીકે માન્યતા મેળવી રહ્યું છે. ઇમમિગ્રન્ટ કમ્યૂનિટી માટે આ સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છે. સફળતાનો અર્થ માત્ર મોટું ઘર, સફળ બિઝનેસ, રાજકીય જોડાણો કે વગદાર લોકો સાથેના ફોટા પાડવા પૂરતો સીમિત ન હોઈ શકે. એક સફળ કોમ્યુનિટીએ પોતાની જાતને પૂછવું પડશે: આપણે કોને મદદ કરી? આપણે આગામી પેઢીને કયું જ્ઞાન આપ્યું?

બીજો એક શક્તિસાળી વિચાર વ્યક્તિગત પરિવર્તનનો હતો. આપણે વારંવાર રાજકારણીઓ, સંસ્થાઓ, ધાર્મિક સંસ્થાઓ અને કોમ્યુનિટી લીડર્સ પાસે બદલાવની માંગ કરીએ છીએ. ભાગવતજીના સંદેશે જવાબદારી આપણી ભીતર મોકલી આપી: પહેલાં તમારો પોતાનો વિકાસ કરો. એક ફૂલ જેવા બનો. ફૂલ ક્યારેય કોઈને પોતાની પ્રશંસા કરવા માટે મજબૂર કરતું નથી. તે ફક્ત ખીલે છે અને કુદરતી રીતે પોતાની સુગંધ ફેલાવે છે.

એ જ રીતે, મૂલ્યો (Values) માત્ર ઉપદેશ આપવા માટે નથી, તે આપણા વર્તન અને આચરણ દ્વારા દ્રશ્યમાન થવા જોઈએ. ન્યૂ યોર્કમાં પણ તેમણે કહ્યું હતું કે વિવિધતામાં એકતાનો ભારતનો વિચાર “ઉપદેશ આપીને નહીં, પરંતુ આચરણ દ્વારા” સાબિત થવો જોઈએ. આ વાક્ય ગંભીર ચિંતન માંગી લે છે.

આવા મોટા આયોજનમાંથી ૨૪ કલાક માટે પ્રેરણા મેળવવી અને આવતા ૨૪ વર્ષ સુધી અપરિવર્તિત રહેવું — એ કદાચ સૌથી મોટી ભૂલ હશે. ભાગવતજીનો પડકાર વ્યવહારુ હતો: આ સંદેશમાંથી કંઈક પ્રેરણા લો અને તેને તમારા પોતાના જીવનમાં ઉતારો. રાતોરાત કે સંપૂર્ણ રીતે નહીં, પણ શરૂઆત કરો. જ્ઞાન વહેંચો, યુવા પેઢીને મદદ કરો, બીજાની ઓળખનો આદર કરો, પરિવારને મજબૂત બનાવો, તમારા પડોશની સેવા કરો અને કેનેડામાં સકારાત્મક યોગદાન આપો. બીજાના વારસા પર હુમલો કર્યા વિના તમારા પોતાના વારસાનું જતન કરો. આંતરિક મતભેદોને સહકારમાં બદલી નાખો.

જો ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્’નો સાચો અર્થ સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે એવો થતો હોય, તો તે માત્ર સ્ટેજ પર લખાયેલું સંસ્કૃત વાક્ય બનીને ન રહેવું જોઈએ. તે આપણા રોજીંદા વ્યવહારમાં દેખાવું જોઈએ. ટોરોન્ટો મુલાકાતનો આ જ કદાચ સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ છે.

આપણે ગમે તે હોઈએ, ગમે ત્યાંથી આવ્યા હોઈએ કે આપણી વચ્ચે ગમે તેટલા મતભેદો હોય, છતાં એકસાથે ઊભા રહેવાના આપણી પાસે પૂરતા કારણો છે. વિવિધતા આપણને નબળા પાડતી નથી, પરંતુ જો તેને યોગ્ય રીતે સમજવામાં આવે તો તે આપણી સૌથી મોટી તાકાત બની શકે છે. કેનેડિયન હિંદુઓ માટે આ ઐતિહાસિક મુલાકાત હવે પૂર્ણ થઈ ગઈ છે. ભાષણ પૂરું થયું છે અને તાલીઓનો ગડગડાટ શમી ગયો છે. હવે અસલી કામની શરૂઆત થાય છે.

— હિતેશ જગડ, ચીફ એડિટર, ધ્વનિ ન્યૂઝપેપર – ઈમેલ : dhwaninewsmedia@gmail.com

Note : Picture courtesy of RSS Social Media.