દિવાળીના ફટાકડા: સાંસ્કૃતિક ઉલ્લાસ કે સામાજિક વિવાદનું કારણ?
તંત્રીલેખ | તંત્રી હિતેશ જગડ
ધ્વનિ ન્યૂઝ ઓનલાઇન | ટોરોન્ટો
હિન્દુ નૂતન વર્ષ નિમિત્તે ‘ધ્વનિ ન્યૂઝ ઓનલાઇન’ના તમામ વાચકોને હાર્દિક શુભકામનાઓ! વિક્રમ સંવતના નવવર્ષમાં આપ સૌના જીવનમાં સુખ, સમૃદ્ધિ, શાંતિ અને સફળતાનો સૂર્યોદય થાય તેવી પવિત્ર પ્રાર્થના. સમગ્ર કેનેડામાં વસતા ભારતીય સમુદાયે આ વર્ષે પણ અત્યંત ભવ્યતા, આસ્થા અને પારિવારિક ગૌરવ સાથે દિવાળીનો મહાપર્વ ઉજવ્યો. ઘર-આંગણે ઝગમગતી રોશની, પ્રાર્થનાના મંત્રોચ્ચાર અને સ્નેહમિલનની મધુર ક્ષણોથી કેનેડાના ખૂણે-ખૂણા ગુંજી ઊઠ્યા. પરંતુ, આ ઉત્સવના ઝગમગાટની પાછળ એક એવો વિવાદ વ્યાપક બની રહ્યો છે, જે ખાસ કરીને ગ્રેટર ટોરોન્ટો એરિયા (GTA) અને સમગ્ર ઓન્ટારિયોમાં દર વર્ષે વધુ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
ફટાકડાના ધમાકા ભલે શાંત થઈ ગયા હોય, પરંતુ તેણે ઉભો કરેલો સામાજિક અને વહીવટી વિવાદ વધુ તીવ્ર બન્યો છે.
દર વર્ષની જેમ આ વર્ષે પણ દિવાળીની રાત્રે અસહ્ય અવાજ, પરવાનગી વગર ફોડવામાં આવેલા ફટાકડા, જાહેર સુરક્ષાના ઉલ્લંઘન અને રહેણાંક વિસ્તારો તેમજ કોમર્શિયલ પ્લાઝામાં વિખરાયેલા કચરા અંગે સ્થાનિક નાગરિકો તરફથી ભારે ફરિયાદો ઉઠી છે. કેટલાક રહેવાસીઓએ તો મોડી રાત્રે ૩ અને ૪ વાગ્યા સુધી સતત ધડાકા થતા હોવાની રજૂઆત કરી હતી. જે તહેવાર આનંદ, પ્રેમ અને એકતાનું પ્રતીક બનવો જોઈએ, તે કમનસીબે સાંસ્કૃતિક સ્વાતંત્ર્ય, મ્યુનિસિપલ કાયદાઓ અને સામાજિક જવાબદારી વચ્ચેના સંઘર્ષનું કેન્દ્ર બની ગયો છે.
બ્રામ્પટન શહેર તરફથી સામે આવેલા તાજેતરના આંકડા અત્યંત ચિંતાજનક ચિત્ર રજૂ કરે છે.
વર્ષ ૨૦૨૬ની દિવાળી ઉજવણી દરમિયાન વ્યાપક ફરિયાદો અને સામાજિક અશાંતિને પગલે બ્રામ્પટન સિટિએ કુલ $૩૭,૫૦૦ ડોલરના દંડ ફટકાર્યા છે. ૬ નવેમ્બરથી ૯ નવેમ્બર દરમિયાન સ્થાનિક સિટિ પ્રશાસનને કુલ ૧,૬૮૮ સર્વિસ રિક્વેસ્ટ મળી હતી, જેમાંથી આશરે ૪૫ ટકા ફરિયાદો માત્ર ફટાકડા અને જાહેર અશાંતિ અંગેની હતી. આ ટકાવારી મુજબ આશરે ૭૬૦ જેટલી ફરિયાદો માત્ર ઉત્સવ દરમિયાન થયેલી ગડબડ અંગે નોંધાઈ હતી.
અગાઉના વર્ષનો રેકોર્ડ પણ આનાથી અલગ નહોતો. વર્ષ ૨૦૨૫માં ૧૭ ઓક્ટોબરથી ૨૨ ઓક્ટોબર વચ્ચે બ્રામ્પટનને મળેલી ૩,૩૮૯ મ્યુનિસિપલ સર્વિસ કોલ્સમાંથી ૧,૪૯૦ ફરિયાદો ફટાકડા અને અસહ્ય ઘોંઘાટ અંગેની હતી. તે સમયે વહીવટીતંત્રે કડક કાર્યવાહી કરીને $૪૫,૨૦૦ ડોલરનો દંડ વસૂલ્યો હતો.
આ સ્થિતિની ગંભીરતા સમજવા માટે ભૂતકાળના આંકડા સરખાવવા જરૂરી છે. વર્ષ ૨૦૨૪માં દિવાળી દરમિયાન બ્રામ્પટનમાં ૧૬૧ ફરિયાદો આવી હતી, જ્યારે ૨૦૨૨ના અત્યંત વિવાદાસ્પદ તહેવાર વખતે ૧,૦૦૦થી વધુ કોલ્સ નોંધાયા હતા. આંકડાઓના સમયગાળા અલગ હોઈ શકે, પણ એક વાત સ્પષ્ટ છે: સ્થાનિક પ્રશાસનની ચેતવણીઓ કે આર્થિક દંડ આ સમસ્યાને રોકવામાં નિષ્ફળ નીવડ્યા છે.
બ્રામ્પટન સિટિએ ડિસેમ્બર ૨૦૨૨માં જ સમગ્ર શહેરમાં ફટાકડા પર સંપૂર્ણ બાન (Ban) મૂક્યો હતો. નિયમ વગર ફટાકડા રાખવા કે ફોડવા બદલ $૫૦૦ ડોલરનો દંડ અને તેનું ગેરકાયદે વેચાણ કરવા બદલ $૧,૦૦૦ ડોલરની પેનલ્ટી નક્કી કરાઈ છે. એટલું જ નહીં, કોર્ટ દ્વારા ચલાવવામાં આવતા ગંભીર ગુનાઓમાં આ દંડની રકમ $૧,૦૦૦,૦૦૦ (૧ લાખ) ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે.
આટલા સખત કાયદા હોવા છતાં ગેરકાયદેસર રીતે ફટાકડા ફોડવાનું ચાલુ જ રહ્યું. ૨૦૨૬ની ઉજવણી દરમિયાન બ્રામ્પટનના એક રહેણાંક મકાનમાં લાગેલી ભયાનક આગનું કારણ પણ ફટાકડા હોવાનું પ્રાથમિક તપાસમાં બહાર આવ્યું છે. આ ઘટનાએ સાબિત કર્યું છે કે આ મુદ્દો હવે માત્ર ઘોંઘાટ પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો, પરંતુ નાગરિકોના જીવન અને સંપત્તિની સુરક્ષા સામે મોટો ખતરો બની ગયો છે.
પરંતુ આ વિવાદ માત્ર મ્યુનિસિપલ કાયદાના અમલીકરણ પૂરતો સીમિત નથી, તેનો વ્યાપ ઘણો ઊંડો છે.
દિવાળી દરમ્યાન અને પછી સોશિયલ મીડિયા પર બે સાવ અલગ અને વિરોધાભાસી ચિત્રો જોવા મળ્યા. એક તરફ ઉત્સવનો ઉમંગ હતો—સુશોભિત ઘરો, રંગબેરંગી રોશની, પરિવારો સાથેની હર્ષોલ્લાસની તસવીરો અને પોતાની સંસ્કૃતિનું ગૌરવ કરતા ઇન્ડો-કેનેડિયન નાગરિકો. બીજી તરફ ક્રોધિત રહેવાસીઓની ફરિયાદો, ફટાકડાના પરમિટના દુરુપયોગના આરોપો, અને સમગ્ર ઓન્ટારિયોમાં ફટાકડા પર કાયમી પ્રતિબંધ મૂકવાની ઉગ્ર માગણીઓ હતી.
પરંતુ સૌથી વધુ દુઃખદ બાબત એ હતી કે કેટલીક કમેન્ટ્સમાં ભારતીય સમુદાય અને દિવાળીના તહેવાર પ્રત્યે સાંસ્કૃતિક દ્વેષ, અપમાનજનક ભાષા અને વંશીય અસહિષ્ણુતા જોવા મળી.
અહીં જ આપણે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજવાની જરૂર છે.
બેદરકારીપૂર્વક ફટાકડા ફોડવાની ટીકા કરવી સંપૂર્ણપણે વ્યાજબી છે. મ્યુનિસિપલ પ્રશાસનની નિષ્ફળતા સામે સવાલો ઉઠાવવા કાયદેસર છે. પોતાના વિસ્તારમાં શાંતિની માગણી કરવી દરેક નાગરિકનો અધિકાર છે. પરંતુ આ જ બહાને આખા ભારતીય સમુદાયને લક્ષ્ય બનાવવો, તેમના ધાર્મિક તહેવારોનું અપમાન કરવું કે ફટાકડાના બહાને નસ્લવાદ (Racism) ફેલાવવો એ કોઈપણ સંજોગોમાં ચલાવી શકાય નહીં.
જો વ્યાજબી નાગરિક ફરિયાદોનો ઉપયોગ સાંસ્કૃતિક ભેદભાવ માટે થવા લાગે, તો કેનેડાનું બહુસાંસ્કૃતિક (Multicultural) માળખું જોખમમાં મુકાઈ જશે.
બીજી તરફ, અનેક ઇન્ડો-કેનેડિયન નાગરિકોએ પોતાની પરંપરાઓ, ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય અને સાંસ્કૃતિક વારસાના રક્ષણ માટે મજબૂત અવાજ ઉઠાવ્યો છે. જે પરિવારો ભારત છોડીને સમુદ્ર પાર આવ્યા છે પણ પોતાના સંસ્કારો હૃદયમાં જાળવી રાખ્યા છે, તેમના માટે દિવાળી માત્ર ફટાકડા ફોડવાનો ઉત્સવ નથી. તે પેઢીઓને જોડે છે, આગવી ઓળખ જાળવે છે અને બાળકોને તેમની માતૃભૂમિની જડો સાથે જોડી રાખે છે.
આ લાગણી અને ભાવનાત્મક જોડાણ ચોક્કસપણે આદરને પાત્ર છે.
આમ છતાં, એક કડવું સત્ય પણ આપણે સ્વીકારવું પડશે.
શું આપણી સંસ્કૃતિનો બચાવ કરવાનો અર્થ એ છે કે તેના નામે થતી દરેક ભૂલને ચલાવી લેવી? શું ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય આપણને મ્યુનિસિપલ બાય-લો (Bylaws) તોડવાની છૂટ આપે છે? શું બીજા લોકોએ ફોડેલા ફટાકડાનો કચરો સાફ કરવાની જવાબદારી અન્ય મકાનમાલિકોની છે? શું રાત્રિના વિષમ કલાકોમાં વૃદ્ધો, નવજાત શિશુઓ, નાઇટ શિફ્ટમાં કામ કરતા વ્યક્તિઑ અને ભયભીત પાલતુ પ્રાણીઓએ સતત ધડાકા સહન કરવા જોઈએ?
દિવાળી આપણો સૌથી મોટો તહેવાર છે માત્ર એટલા માટે આ ગંભીર પ્રશ્નોને નકારી શકાય નહીં.
આજે ઇન્ડો-કેનેડિયન સમુદાયની અંદરથી પણ અનેક વિવેકી અને સમજદાર અવાજો ઉઠી રહ્યા છે, જેઓ મર્યાદામાં રહીને ઉજવણી કરવાનું સમર્થન કરે છે. તેમનું માનવું છે કે સમગ્ર વિસ્તારની શાંતિ હરામ કર્યા વગર અને જાહેર સુરક્ષાને જોખમમાં મૂક્યા વગર પણ તહેવારની ભવ્ય ઉજવણી થઈ શકે છે.
આવા સંતુલિત વિચારો પર ગંભીરતાથી વિચાર કરવો જરૂરી છે.
દિવાળી એ અજ્ઞાન પર જ્ઞાનના, અંધકાર પર પ્રકાશના અને અસત્ય પર સત્યના વિજયનું પવિત્ર પ્રતીક છે. આ તહેવારનું આધ્યાત્મિક મહત્વ આકાશમાં ફૂટેલા ફટાકડાની સંખ્યા પર નિર્ભર નથી.
આપણે આપણી જાતને પૂછવું પડશે કે જે ઉજવણી પાડોશીઓને હેરાન કરે, જાહેર મિલકતોને ગંદી કરે અને સમાજમાં વિભાજન ઊભું કરે, તે શું ખરેખર આપણા સનાતન મૂલ્યોનું પ્રતીક હોઈ શકે?
તે જ સમયે, સ્થાનિક મ્યુનિસિપલ સરકારોએ પણ વિચારવું પડશે કે શું માત્ર પ્રતિબંધ (Prohibition) એ જ આ સમસ્યાનો ઉકેલ છે? જ્યારે મોટા દંડ અને કડક કાયદા પછી પણ નિયમો તૂટતા હોય, ત્યારે વહીવટીતંત્રે ઉત્સવ માટે ચોક્કસ જાહેર સ્થળો (Designated Areas) ફાળવવા, કમ્યુનિટી આતશબાજીનું આયોજન કરવું, અને સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ સાથે મળીને જાગૃતિ અભિયાન ચલાવવા જેવા વિકલ્પો વિચારવા જોઈએ.
બ્રામ્પટન સિટિ દ્વારા આયોજિત ‘દિવાળી મેળો’ એ દર્શાવે છે કે જો યોગ્ય આયોજન હોય તો સાંસ્કૃતિક આનંદ અને જાહેર સુરક્ષા બંને સાથે જાળવી શકાય છે.
પરંતુ માત્ર સરકારો આ સમસ્યા ઉકેલી શકે નહીં.
સમુદાયના અગ્રણીઓ, ધાર્મિક સંસ્થાઓ, વ્યાપારી મંડળો અને દરેક પરિવારે પોતાની સામાજિક જવાબદારી સ્વીકારવી પડશે. જાહેર ઉજવણીઓ જવાબદારીપૂર્વક થાય, નિયમોનું પાલન થાય અને ઉજવણી પછી સફાઈ કરવામાં આવે તે સુનિશ્ચિત કરવું પડશે. નિયમોનો અનાદર કરનારા લોકો એવું ન વિચારે કે તેમની સંસ્કૃતિ તેમને કાયદાકીય કાર્યવાહીથી બચાવશે.
તેવી જ રીતે, સરકારી પ્રશાસને પણ દરેક તહેવાર અને સમુદાય માટે કાયદાનો અમલ એકસમાન અને નિષ્પક્ષ રીતે કરવો પડશે.
અને જેઓ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની માગણી કરે છે, તેમણે સમજવું જોઈએ કે કૂકડાના વાંકે આખા ગામને શિક્ષા કરી શકાય નહીં. વિખૂટા પડેલા કેટલાક બેદરકાર લોકોના કારણે આખા સમુદાયને દોષિત ગણવો અયોગ્ય છે.
કેનેડાના અર્થતંત્ર, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને સામાજિક જીવનમાં ઇન્ડો-કેનેડિયનોનું અદ્ભુત યોગદાન રહ્યું છે. તેમના તહેવારો સન્માનને પાત્ર છે, દ્વેષને નહીં. પરંતુ આ સફળતા પોતાની સાથે એક મોટી જવાબદારી પણ લાવે છે—કેનેડિયન સમાજમાં પરિપક્વતા અને નાગરિક ફરજોનું ઉદાહરણ પૂરું પાડવાની જવાબદારી.
આપણે આપણા આડોશી-પાડોશીનો અનાદર કરીને આપણી પરંપરાઓ માટે માન માગી શકીએ નહીં. તેમજ, થોડા લોકોની બેદરકારીના કારણે કોઈ સમુદાયે પોતાની ધાર્મિક ઓળખ છોડવાની જરૂર નથી.
કાયદા તોડવાથી આપણી સંસ્કૃતિ મહાન નથી બનતી, અને સાંસ્કૃતિક ઉત્સવો પર હુમલા કરવાથી કેનેડાનું મલ્ટીકલ્ચરલિઝમ મજબૂત નથી બનતું.
દિવાળીનું ભવિષ્ય વધુ મોટા ધડાકા, ભારે દંડ કે સોશિયલ મીડિયા પરના નફરતભર્યા વાતાવરણથી નક્કી ન થવું જોઈએ. તેનો ઉકેલ પરસ્પર સંવાદ, આદર, યોગ્ય નિયમો અને જવાબદાર ઉજવણીમાં છે.
આ જવાબદારી આપણા સૌની છે.
નવા વર્ષના પ્રારંભે કેનેડાને આપણે આપી શકીએ તેવી શ્રેષ્ઠ ભેટ એ છે કે આપણે સાંસ્કૃતિક ગૌરવ અને નાગરિક કાયદાઓનો સમન્વય કરીને જીવી બતાવીએ.
દિવાળી ઉજવો ગૌરવથી, સંસ્કૃતિનું રક્ષણ કરો હિંમતથી, પાડોશીઓનો આદર કરો દિલથી, અને નફરતને નકારો સખત રીતે.
કારણ કે દિવાળીની ખરી મહાનતા ફટાકડાના અવાજમાં નથી, પરંતુ આપણે અન્યોના જીવનમાં કેટલો પ્રકાશ ફેલાવીએ છીએ તેમાં છે.
સાલ મુબારક, કેનેડા! દિવાળી આપણને જોડે, તોડે નહીં.
