ભારતની વિઝા નીતિમાં મોટો ફેરફાર: કેનેડિયનો માટે શું બદલાશે?
ધ્વનિ ન્યૂઝ ઓનલાઈન | ઓટાવા
ભારત સરકાર દ્વારા વિઝા પ્રણાલીમાં કરવામાં આવેલા વ્યાપક ફેરફારોથી પોતાના પરિવારજનોને મળવા જતા, બિઝનેસની નવી તકો શોધતા કે પછી સારવાર અને ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ભારત જવા ઈચ્છુક કેનેડિયન નાગરિકો માટે મુસાફરી ઘણી સરળ બની શકે છે. જોકે, પ્રવાસીઓએ એ વાતનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે સરકારે જાહેર કરેલા નવા સુધારાઓ અને હાલમાં અરજી પ્રક્રિયા માટે અમલમાં રહેલા વર્તમાન નિયમો વચ્ચેનો સ્પષ્ટ તફાવત સમજી લેવામાં આવે.
ઈન્ડો-કેનેડિયન પરિવારો માટે સૌથી મુખ્ય અને મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે તેઓ વિઝાની જરૂરિયાત ધરાવતા કેનેડિયન પાસપોર્ટ ધારક તરીકે મુસાફરી કરી રહ્યા છે કે પછી નોંધાયેલા ઓવરસીઝ સિટીઝન ઓફ ઈન્ડિયા એટલે કે ઓસીઆઈ (OCI) કાર્ડ ધારક તરીકે મુસાફરી કરી રહ્યા છે. ભારત સરકારના આ નવા ફેરફારો મુખ્યત્વે વિદેશી નાગરિકો માટેના વિઝાના વિવિધ વિકલ્પોને ફરીથી વ્યવસ્થિત કરવા પર કેન્દ્રિત છે; આ જાહેરાતમાં ઓસીઆઈ સ્ટેટસ બદલવાની કે કેનેડિયનો માટે વિઝા-મુક્ત પ્રવેશ આપવાની કોઈ વાત કરવામાં આવી નથી.
ભારતના ગૃહ મંત્રાલય (Ministry of Home Affairs) દ્વારા વિઝાના માળખાને સરળ બનાવતા મુખ્ય વિઝા કેટેગરીની સંખ્યા ૧૩થી ઘટાડીને ૯ કરવામાં આવી છે, જ્યારે પેટા-કેટેગરીઓની સંખ્યા ૪૯થી ઘટાડીને ૨૩ કરી દેવામાં આવી છે. સરકારી જાહેરાત મુજબ, વિઝા અરજી ફોર્મમાં ભરવાની થતી વિગતો અને ખાનાઓમાં ૬૫ થી ૭૦ ટકાનો મોટો ઘટાડો કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેનાથી એકસાથે અલગ-અલગ હેતુઓ માટે મુસાફરી કરતા અરજદારોની કાગળની કાર્યવાહી ઘણી હળવી બનશે.
જોકે આ સુધારાઓને ૧૧ નવેમ્બરના રોજ જાહેર જનતા સમક્ષ મૂકવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ સરકારની સત્તાવાર યાદી મુજબ વિઝા કેટેગરી ઘટાડવાનો નિર્ણય ૨૭ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ના રોજ લેવામાં આવ્યો હતો. યાદીમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે હાલમાં ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી સિસ્ટમને અપડેટ કરવાની કામગીરી ચાલી રહી છે અને વર્ષના અંત સુધીમાં આ નવી વ્યવસ્થા હેઠળ વિઝા ઈશ્યૂ કરવાનું શરૂ થઈ જશે. તેથી, જે કેનેડિયન નાગરિકો નજીકના ભવિષ્યમાં તરત જ ભારત જવાનું આયોજન કરી રહ્યા છે, તેમણે ભારતીય સત્તાવાળાઓ દ્વારા હાલમાં દર્શાવવામાં આવેલા અરજીના વિકલ્પો અને સૂચનાઓનું જ પાલન કરવું જોઈએ.
આ સમગ્ર ફેરફારમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચનારી બાબત એ છે કે અત્યાર સુધી પ્રચલિત ‘ટુરિસ્ટ વિઝા’નું નામ બદલીને હવે ‘વિઝિટર વિઝા’ (Visitor Visa) કરી દેવામાં આવ્યું છે. સૂચિત વી-૧ (V-1) રૂટ હેઠળ મલ્ટીપલ એન્ટ્રી સાથે ૩૦ દિવસની મુદત મળે છે અને તેમાં પર્યટન ઉપરાંત અન્ય ચોક્કસ ટૂંકી પ્રવૃત્તિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે, જેમાં બિઝનેસ મીટિંગ્સ, તબીબી પરામર્શ, વેલનેસ રિટ્રીટ્સ અને સાંસ્કૃતિક શિક્ષણ જેવી બાબતો સામેલ છે.
જો કોઈ કેનેડિયન મુલાકાતી ભારતમાં ફરવા જવાના આયોજનની સાથે કોઈ ટૂંકી બિઝનેસ મીટિંગ કે ભાષા શીખવાના કોર્સને જોડવા માંગતો હોય, તો વિઝિટર વિઝાની આ વ્યાપક વ્યાખ્યાને કારણે યોગ્ય અરજી પસંદ કરવી વધુ સરળ બનશે. તેમ છતાં, પ્રવાસીઓએ એવું ન માની લેવું જોઈએ કે રજાઓ માણવા ગયા હોવાથી તેઓ કોઈ પણ પ્રકારની પ્રવૃત્તિ કરવા માટે સ્વતંત્ર છે; માત્ર મંજૂર કરાયેલી પ્રવૃત્તિઓ જ માન્ય રહેશે.
બીજી તરફ, વી-૨ (V-2) કેટેગરી અરજદારની પાત્રતા અને લાગુ પડતી શરતોના આધારે એક, પાંચ અથવા ૧૦ વર્ષની લાંબી વિઝા વેલિડિટી પૂરી પાડે છે. જે લોકો વારંવાર ભારતની મુલાકાત લે છે તેમને આનાથી ફાયદો થશે કારણ કે તેમને વારંવાર નવી અરજીઓ કરવાની ઝંઝટમાંથી મુક્તિ મળશે. પરંતુ અહીં એ સમજવું અત્યંત જરૂરી છે કે ઘણા વર્ષો સુધી માન્ય રહેતો વિઝા મેળવવાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે વ્યક્તિ તે સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન સતત ભારતમાં રહી શકે છે. પ્રવાસીઓએ તેમના વિઝા પર દર્શાવેલ મહત્તમ રોકાણની મર્યાદા ખાસ તપાસી લેવી જોઈએ.
જે ભારતીય મૂળના કેનેડિયન નાગરિકો પાસે ઓસીઆઈ રજિસ્ટ્રેશન નથી, તેમના માટે માત્ર ભારતીય વંશના હોવું એ ઓસીઆઈ સાથે મળતા આજીવન મુસાફરીના અધિકારની ખાતરી આપતું નથી. સુધારેલી મિસેલેનિયસ (Miscellaneous) કેટેગરીમાં ભારતીય મૂળના લોકો તેમજ તેમના જીવનસાથી અને બાળકોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે, જેથી પારિવારિક મુલાકાત માટે યોગ્ય વિઝા રૂટ નક્કી કરતી વખતે આ કેટેગરી ખૂબ જ સુસંગત બની રહે છે.
અરજદારોએ એવું માની લેવાને બદલે કે દરેક પારિવારિક મુલાકાત માટે એક જ કેટેગરી લાગુ પડે છે, પોતાના સંજોગો મુજબ કયો હેતુ અને કઈ શરતો બંધબેસે છે તે સ્પષ્ટપણે નક્કી કરવું જોઈએ. કેનેડામાં જન્મેલા બાળકો અને જીવનસાથી માટેના દસ્તાવેજો અથવા પાત્રતાના નિયમો ભારતમાં જન્મેલા સગાસંબંધીઓ કરતાં અલગ હોઈ શકે છે.
નોંધાયેલા ઓસીઆઈ કાર્ડ ધારકો માટે પરિસ્થિતિ સાવ અલગ છે. ભારતીય કોન્સ્યુલર માર્ગદર્શિકા મુજબ ઓસીઆઈ કાર્ડ લાગુ પડતા નિયમોને આધીન આજીવન, મલ્ટીપલ-એન્ટ્રી અને બહુહેતુક વિઝાનો લાભ આપે છે. જોકે, ઓસીઆઈ એ બેવડી નાગરિકતા નથી અને તે ભારતીય નાગરિકત્વના રાજકીય અધિકારો આપતું નથી.
પરિણામે, સામાન્ય પારિવારિક મુલાકાતનું આયોજન કરતા ઓસીઆઈ ધારકે માત્ર ટુરિસ્ટ વિઝાનું નામ બદલાયું હોવાથી નવા વી-૧ કે વી-૨ વિઝા માટે અરજી કરવાની જરૂર છે તેવું ન માનવું જોઈએ. સરકારી જાહેરાતમાં એવું ક્યાંય કહેવામાં આવ્યું નથી કે વર્તમાન ઓસીઆઈ રજિસ્ટ્રેશનને વિઝિટર વિઝામાં બદલવું પડશે. આમ છતાં, મુસાફરી પર નીકળતા પહેલા પાસપોર્ટ અને ઓસીઆઈની વિગતો વર્તમાન કોન્સ્યુલર સૂચનાઓ મુજબ ચકાસી લેવી હિતાવહ છે.
ભારતીય વંશ ન ધરાવતા કેનેડિયન નાગરિકોને પણ આ સ્પષ્ટ કેટેગરીઓનો સીધો લાભ મળશે. સામાન્ય કેનેડિયન પાસપોર્ટ ધરાવતા લાયક નાગરિકોને પહેલાથી જ ભારતની ઈ-વિઝા (e-visa) સુવિધા ઉપલબ્ધ છે; આ નવો સુધારો કેનેડિયનો માટે પ્રથમ વખત પાત્રતા ઊભી કરવાને બદલે વિઝાના વ્યાપક માળખામાં ફેરફાર કરે છે, અને વિઝાની મંજૂરી હજુ પણ જરૂરી નિયમો પર જ આધારિત રહેશે.
કેનેડા માટે એક મહત્વપૂર્ણ અપવાદ હજુ પણ યથાવત અને અત્યંત મહત્વનો છે. ભારતના સત્તાવાર પોર્ટલ મુજબ, જે કેનેડિયન નાગરિકો સંરક્ષણ, લશ્કર, સુરક્ષા કે પોલીસ દળમાં ફરજ બજાવી રહ્યા છે અથવા નિવૃત્ત થયા છે, તેમજ જેઓ સત્તાવાર કે રાજદ્વારી પાસપોર્ટ ધરાવે છે, તેઓ ઈ-વિઝા માટે પાત્ર નથી અને તેમણે નિયમિત વિઝા રૂટ દ્વારા જ અરજી કરવી પડશે. અરજી ફોર્મ ટૂંકું થવાથી આ પ્રતિબંધ દૂર થતો નથી.
આ ફેરફારમાં તબીબી મુસાફરી એટલે કે મેડિકલ ટ્રાવેલ એક અન્ય મોટો હિસ્સો છે. એમ-૧ (M-1) કેટેગરી આયુષ (AYUSH) પદ્ધતિ સિવાયની તબીબી સારવારને આવરી લે છે, જ્યારે એમ-૩ (M-3) આયુષ સારવાર માટે છે. ઈલેક્ટ્રોનિક વિકલ્પો સહિત આ બંને કેટેગરીમાં મલ્ટીપલ એન્ટ્રી સાથે ડિફોલ્ટ એક વર્ષની વેલિડિટી આપવાનો પ્રસ્તાવ છે, જ્યારે તેમની સાથે આવતા સહાયકો કે પરિવારજનો માટે અનુક્રમે એમ-૨ (M-2) અને એમ-૪ (M-4) કેટેગરી રાખવામાં આવી છે.
જે કેનેડિયનો ભારતમાં ડોક્ટરી સલાહ, ઓપરેશન અને ત્યારબાદની ફોલો-અપ મુલાકાતોનું આયોજન કરી રહ્યા છે, તેમના માટે આ સુવિધાથી વારંવાર અરજી કરવાની જરૂર ઘટી જશે. પરિવારોએ વિઝિટર વિઝા હેઠળ માન્ય ટૂંકા તબીબી પરામર્શ અને સમર્પિત મેડિકલ રૂટની જરૂરિયાત ધરાવતી સારવાર વચ્ચેનો તફાવત સમજીને ટિકિટ બુક કરતા પહેલા યોગ્ય કેટેગરી પસંદ કરવી જોઈએ.
શિક્ષણ ક્ષેત્રના વિઝાને પણ એકત્રિત કરીને શાળાકીય, સ્નાતક અને અનુસ્નાતક અભ્યાસ માટે એસ-૧ (S-1) કેટેગરી બનાવવામાં આવી છે, જ્યારે ડોક્ટરલ રિસર્ચ, એક્સચેન્જ પ્રોગ્રામ અને ઈન્ટર્નશિપ જેવી શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિઓ માટે એસ-૨ (S-2) કેટેગરી રાખવામાં આવી છે. ‘સ્ટડી ઈન ઈન્ડિયા’ પોર્ટલ દ્વારા પ્રવેશ મેળવનાર લાયક વિદ્યાર્થીઓને પાંચ વર્ષ અથવા કોર્સના સમયગાળા પૈકી જે ઓછું હોય તેટલા સમય માટે ઈ-એસ૧ (e-S1) વિઝા મળી શકે છે.
ભારતમાં અભ્યાસ કરવા કે પોતાના સાંસ્કૃતિક વારસા સાથે જોડાવા માંગતા કેનેડિયન વિદ્યાર્થીઓ માટે આનો વ્યવહારુ ફાયદો એ છે કે હવે શૈક્ષણિક માર્ગ વધુ સ્પષ્ટ બન્યો છે. જોકે, બંને બાબતો શીખવા સાથે જોડાયેલી હોવા છતાં ટૂંકા સાંસ્કૃતિક કોર્સ અને યુનિવર્સિટીની ડિગ્રીને એકસમાન હેતુ ગણી શકાય નહીં.
બિઝનેસ પ્રવાસીઓ માટે પણ આવો જ સ્પષ્ટ ભેદ રાખવામાં આવ્યો છે. બી-૧ (B-1) કેટેગરી લાંબા ગાળાની અને લાયસન્સ આધારિત વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે નવા સાહસો સ્થાપવા માટે છે, જ્યારે બી-૨ (B-2) ચોક્કસ ટૂંકા ગાળાની કરાર આધારિત પ્રવૃત્તિઓને આવરી લે છે. યોગ્ય ઔદ્યોગિક અને ઉત્પાદન પ્રોજેક્ટ્સ સાથે સંકળાયેલા ટેકનિકલ નિષ્ણાતો બી-૨ હેઠળ પ્રોડક્શન ઈન્વેસ્ટમેન્ટ બિઝનેસ જોગવાઈનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
ઈન્ડો-કેનેડિયન ઉદ્યોગસાહસિકો માટે આનો સંભવિત ફાયદો એ છે કે હવે તેઓ પ્રાથમિક મીટિંગ, મૂડીરોકાણ પ્રોજેક્ટ અને ટેકનિકલ કામગીરી વચ્ચે સ્પષ્ટ આયોજન કરી શકશે. માત્ર બિઝનેસ મીટિંગ માટે મળેલા વિઝિટર વિઝાને નોકરી કરવાની કે દરેક પ્રકારના વ્યાપારી કામકાજ કરવાની મંજૂરી માની લેવી જોઈએ નહીં.
આ નવ મુખ્ય કેટેગરીઓમાં બિઝનેસ, ડિપ્લોમેટિક, વર્ક, જર્નાલિસ્ટ, મેડિકલ, ઓફિશિયલ, સ્ટુડન્ટ, વિઝિટર અને મિસેલેનિયસનો સમાવેશ થાય છે. ઓછા નામ હોવાથી પ્રક્રિયા સમજવી સરળ બનશે, પરંતુ મુસાફરીનો મુખ્ય હેતુ જ હંમેશા નિર્ણાયક રહેશે.
આ જાહેરાતમાં વિઝા ફીમાં સાર્વત્રિક ઘટાડો કરવાની, ચોક્કસ સમયમાં મંજૂરી મળવાની ગેરંટી આપવાની કે અગાઉ ઈશ્યૂ થયેલા વિઝાને આપમેળે રૂપાંતરિત કરવાની કોઈ વાત કરવામાં આવી નથી. પ્રવાસીઓએ ફોર્મના ખાના ઘટવાનો અર્થ એવો ન કાઢવો જોઈએ કે વિઝા પ્રોસેસિંગના સમયમાં પણ એટલો જ ઘટાડો થશે.
કેનેડિયનો અને ઈન્ડો-કેનેડિયનો બંને માટે આ નવી વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે અમલમાં આવ્યા બાદ વહીવટી ગૂંચવણો ઓછી થવાની મોટી તક છે. હાલની તાત્કાલિક જરૂરિયાત એ છે કે પ્રવાસીઓ પોતાનું સાચું ટ્રાવેલ સ્ટેટસ ઓળખે, હાલના અરજી રૂટની ખાતરી કરે અને વિઝા મળ્યા બાદ તેની શરતો ધ્યાનથી વાંચે. બે ખંડો વચ્ચે ગાઢ સંબંધો જાળવી રાખતા પરિવારો માટે આ સ્પષ્ટ નિયમો મુસાફરીને વધુ આસાન બનાવી શકે છે, બસ શરત એટલી જ છે કે પ્રવાસીઓની અપેક્ષાઓ અને વિઝાની સત્તાવાર શરતો વચ્ચે સંપૂર્ણ તાલમેલ જળવાઈ રહે.
