વિસરવું નહિ – પણ શું આપણને યાદ છે ખરું? ઉત્સવોના રંગોની સાથે શું કેનેડાના શહીદો માટે બે મિનિટનું મૌન અઘરું છે? એક તંત્રી-આત્મમંથન

ધ્વનિ ન્યૂઝ ઓનલાઇન | ગ્વેલ્ફ

તંત્રીલેખ | મુખ્ય તંત્રી હિતેશ જગડ | ૧૧ નવેમ્બર, ૨૦૨૬

પ્રિય ‘ધ્વનિ’ વાચકો, આપણો ઇન્ડો-કેનેડિયન સમાજ પોતાના સાંસ્કૃતિક ઉત્સવો અને ઉજવણીઓને અત્યંત ભવ્ય અને દૃશ્યમાન રીતે ઉજવવાનું ઉત્તમ પ્રકારે જાણે છે. નવરાત્રિ, દિવાળી અને નૂતન વર્ષ દરમિયાન આપણા સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ સુંદર છબીઓ, શુભેચ્છાઓ, સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો અને આપણી આગવી ઓળખના ગૌરવપૂર્ણ ઘોષણાપત્રોથી જીવંત બની ઊઠે છે. આપણો આ ઉત્સાહ ખરેખર અદ્ભુત અને સ્પષ્ટપણે દેખાઈ આવે તેવો હોય છે. આપણે ખૂબ જ સંગઠિત થઈને એકઠા થઈએ છીએ, પ્રસંગોચિત પરંપરાગત વસ્ત્રો પરિધાન કરીએ છીએ અને સમુદાયના અન્ય લોકોને પણ આ આનંદમાં સહભાગી થવા માટે સતત પ્રોત્સાહિત કરીએ છીએ.

હાલના દિવસોમાં ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આગામી ડિસેમ્બર મહિનાની પ્રસ્તાવિત કેનેડા મુલાકાતને લઈને આપણા સમાજમાં સ્વાગત સંદેશાઓ અને ઉત્સાહનો એક નવો તરંગ જોવા મળી રહ્યો છે. આપણી મૂળ માતૃભૂમિ પ્રત્યેનું સાંસ્કૃતિક ગૌરવ અને ભારતના નેતૃત્વ પ્રત્યેનો રસ ચોક્કસપણે પોતાનું આગવું સ્થાન ધરાવે છે. પરંતુ આજે, ૧૧ નવેમ્બરના આ ગંભીર દિવસે, આ તમામ ભવ્ય ઉજવણીઓની સાથે સાથે એક આત્મમંથન કરાવતો અને થોડો અસ્વસ્થ કરે તેવો પ્રશ્ન પણ આપણી સમક્ષ ઉપસ્થિત થાય છે: શું આપણો આ જાહેર ઉત્સાહ કેનેડા દેશ માટે પોતાના પ્રાણોનું બલિદાન આપનારા વીર શહીદોને યાદ કરવામાં પણ એટલી જ નિષ્ઠા અને સંકલ્પબદ્ધતા સાથે વ્યક્ત થાય છે ખરો?

આપણે ૨૬ જાન્યુઆરીના રોજ ભારતના પ્રજાસત્તાક દિવસ અને ૧૫ ઓગસ્ટના સ્વતંત્રતા દિવસ નિમિત્તે ખૂબ જ સરળતાથી મોટા પાયે સંગઠિત થઈ શકીએ છીએ. આપણે ભવ્ય કાર્યક્રમોનું આયોજન કરીએ છીએ, આમંત્રણ પત્રો પાઠવીએ છીએ અને આપણા બાળકો આ મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક દિવસોનું મૂલ્ય સમજે તે માટે તેમને સતત પ્રોત્સાહિત કરીએ છીએ. તે જ રીતે, ઓન્ટારિયોમાં ઉજવાતા ‘હિંદુ હેરિટેજ મંથ’ (Hindu Heritage Month) દરમિયાન આપણે આપણી પ્રાચીન પરંપરાઓ અને આ દેશમાં આપેલા યોગદાનની યોગ્ય ઓળખ અને માન્યતા માટે ન્યાયી માંગણી કરીએ છીએ. તો પછી શું આપણે આ જ પ્રકારની મક્કમતા અને ઉત્સાહ ‘રિમેમ્બ્રન્સ ડે’ (Remembrance Day) ની ઉજવણી અને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પિત કરવા માટે દાખવી શકીએ?

શું આપણે માત્ર એ જ બાબતોની ઉજવણી કરવી જોઈએ જે આપણી પોતાની મૂળ વિરાસત અને મૂળ જમીનમાંથી આવે છે, કે પછી જે દેશને આજે આપણે આપણું નવું ઘર (Home) કહીએ છીએ, તેની સહિયારી જવાબદારીઓ અને ઇતિહાસ માટે પણ આપણી ભીતરમાં યોગ્ય જગ્યા બનાવીએ છીએ?

આ પ્રશ્ન સમગ્ર ઇન્ડો-કેનેડિયન સમુદાય પર કોઈ આક્ષેપ કે આરોપ મૂકવા માટે નથી, પરંતુ આપણી નૈતિક ચેતના અને વિવેકબુદ્ધિને ઢંઢોળવા માટે છે. સોશિયલ મીડિયાની પ્રોફાઇલ કે સ્મૃતિ પોસ્ટથી કોઈ વ્યક્તિની દેશભક્તિ માપી શકાતી નથી. આપણા કમ્યુનિટીના અનેક ઇન્ડો-કેનેડિયનો અગાઉથી જ સ્થાનિક રિમેમ્બ્રન્સ ડેની સત્તાવાર સભાઓમાં હાજરી આપે છે, કેનેડિયન આર્મ્ડ ફોર્સિસમાં યુનિફોર્મ પહેરીને સેવા આપે છે, વેટરન્સ (પૂર્વ સૈનિકો)ને આર્થિક તથા સામાજિક મદદ કરે છે અને પોતાના બાળકોને કેનેડાનો સમૃદ્ધ ઇતિહાસ ભણાવે છે. શાંત રહીને કરવામાં આવતું મૌન સ્મરણ પણ એટલું જ મૂલ્યવાન છે. આ તમામ નાગરિકોનું ઉદાહરણ પ્રશંસનીય છે અને સમાજના અન્ય લોકો પણ તેમાં વ્યાપકપણે જોડાય તે સમયની માંગ છે.

આમ છતાં, સાચા સામુદાયિક નેતૃત્વ માટે પ્રામાણિક આત્મનિરીક્ષણ ખૂબ જ જરૂરી છે. જ્યારે આપણે આપણા કેનેડિયન પડોશીઓને આપણા ઉત્સવો અને સાંસ્કૃતિક પર્વોને સમજવા, આપણા કાર્યક્રમોમાં હાજરી આપવા અને આપણી વિરાસતનું સન્માન કરવા વિનંતી કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે પણ તેમના સહિયારા સ્મરણ અને શ્રદ્ધાંજલિના આમંત્રણો પ્રત્યે તેટલી જ સંવેદનશીલતા અને કાળજી દર્શાવવી જોઈએ. સાચો સમાવેશ (Inclusion) અને સામુદાયિક એકતા માત્ર વાતોથી નહીં પરંતુ પ્રત્યક્ષ સહભાગિતાથી જ ખીલે છે. જે સામાજિક આયોજકો અને સંગઠનો ઉત્સવ માટે વિશાળ હોલ કે ઓડિટોરિયમ માનવ મહેરામણથી ભરી શકે છે, તેઓ જ પોતાના સમુદાયના પરિવારોને સેનોટાફ (Cenotaph – શહીદ સ્મારક) પર એક સાથે ઊભા રહેવા માટે પણ પ્રેરી શકે છે.

આજના આ દિવસ માટે એક અલગ પ્રકારના સંગઠનની જરૂર છે. અહીં કોઈ કરતલધ્વનિ (તાળીઓ), કોઈ સેલિબ્રિટી મહેમાન કે ભવ્ય રંગબેરંગી સ્ટેજની જરૂર નથી. અહીં જરૂર છે તો કેવળ ગંભીર ધ્યાન, નમ્રતા અને એવા સૈનિકોને યાદ કરવાની ભાવના, કે જેમના ત્યાગ, સેવા અને અસીમ વેદનાએ આ દેશની બલિદાનની સમજણને આકાર આપ્યો છે.

રિમેમ્બ્રન્સ ડેના મૂળ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં રહેલા છે. ૧૧ નવેમ્બર, ૧૯૧૮ના રોજ સવારે ૧૧ વાગ્યે પશ્ચિમી મોરચે યુદ્ધવિરામ (Armistice) અમલમાં આવ્યો હતો અને ભયાનક લડાઈનો અંત આવ્યો હતો. તે ઐતિહાસિક ક્ષણના કારણે જ અગિયારમા મહિનાના અગિયારમા દિવસની અગિયારમી કલાકનું સ્મરણ આજે પણ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. આ ક્ષણે સમગ્ર કેનેડા બે મિનિટનું મૌન પાળીને તે શૂરવીરોને નમન કરે છે.

આ દિવસ માત્ર તે યુદ્ધ પૂરતો મર્યાદિત નથી. આપણે બીજા વિશ્વયુદ્ધ, કોરિયન યુદ્ધ અને ત્યાર પછીના વિવાદો તેમજ શાંતિ રક્ષણ (Peacekeeping) મિશનોમાં શહીદ થયેલા તથા સેવા આપનારા તમામ વીરોને યાદ કરીએ છીએ. આપણે એવા પૂર્વ સૈનિકો, વર્તમાનમાં સેવા આપતા જવાનો અને તેમના પરિવારોનું સન્માન કરીએ છીએ જેમના રોજીંદા જીવન પર લશ્કરી સેવાની ઊંડી અસરો રહી છે.

સ્મારકના પથ્થરો પર કોતરાયેલા દરેક નામ પાછળ એક જીવંત વ્યક્તિ હતી, જેની પોતાની સામાન્ય આશાઓ, પાછા ફરવા માટેનો પરિવાર અને ભવિષ્યના સપના હતા. કેટલાક ક્યારેય ઘેર પાછા ન ફર્યા, તો કેટલાક શારીરિક ઈજાઓ કે માનસિક આઘાત સાથે પાછા ફર્યા. સ્મરણ આપણને માત્ર તારીખો અને ગણવેશથી પર જઈને આ માનવીય જીવનને ઓળખવાની પ્રેરણા આપે છે.

તેમને ‘હીરો’ કે ‘વીર’ કહેવાની સાથે આપણી પર એક મોટો ઉત્તરદાયિત્વનો ભાવ આવે છે. આ કૃતજ્ઞતા ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ બને છે જ્યારે આપણે તેમની કથા જાણીએ, વેટરન્સનું સાંભળીએ અને જરૂરિયાતમંદ પરિવારોને મદદ કરીએ. યુદ્ધને યાદ કરવાનો અર્થ યુદ્ધની ભયાનક માનવ ક્ષતિનો સામનો કરવાનો પણ છે. આ બે મિનિટનું મૌન એ સાહસ, ખોટ અને શાંતિની નિરંતર આવશ્યકતા પર વિચાર કરવાનો યોગ્ય અવસર છે.

ઇન્ડો-કેનેડિયન પરિવારો માટે આ સહભાગિતા એક નાની પરંતુ પ્રત્યક્ષ ક્રિયાથી શરૂ થઈ શકે છે: આજે તમારા કોટ પર રક્તવર્ણી પોપી (Red Poppy) ધારણ કરો. તમારા બાળકોને તેનું ગૂઢ મહત્વ સમજાવો. તેને હૃદયની નજીક પહેરો. શક્ય હોય ત્યાં રોયલ કેનેડિયન લીજન (Royal Canadian Legion) ના પોપી કેમ્પેઇનમાં યથાશક્તિ દાન આપો, જેની રકમ શહીદ પરિવારો અને વેટરન્સના કલ્યાણ માટે વપરાય છે.

આપણા બાળકો ભારતમાંથી શીખેલી તારીખોની સાથે ૧૧ નવેમ્બરનું મહત્વ પણ જાણે તે ખૂબ જરૂરી છે. તેઓ સ્વતંત્રતાના ઉત્સવની સાથે સ્મરણની ગંભીરતાને પણ સમજી શકે છે. તેઓ પોતાની કૌટુંબિક પરંપરાઓને જાળવીને પોતાના કેનેડિયન વર્ગખંડના મિત્રો અને પડોશીઓના ઐતિહાસિક વારસાને માન આપી શકે છે.

આપણા સામાજિક સંગઠનો, મંદિરો, સાંસ્કૃતિક સંસ્થાઓ અને વ્યવસાયીઓ આ શ્રદ્ધાંજલિને વધુ સહજ બનાવી શકે છે. તહેવારોના આયોજનની જેમ જ રિમેમ્બ્રન્સ ડેની માહિતી પણ લોકો સુધી પહોંચાડો. સ્થાનિક સેનોટાફ સભાઓમાં ભાગ લેવા લોકોને પ્રેરણા આપો અને લીજન બ્રાન્ચ સાથે લાંબાગાળાના સંબંધો બાંધો. જે લોકો શારીરિક કે કૌટુંબિક કારણોસર પ્રત્યક્ષ હાજર ન રહી શકે, તેઓ પણ ઘેર બેઠા બે મિનિટનું આત્મચિંતન કરી શકે છે કે શહીદો વિશે વાચન કરી શકે છે.

આપણા સોશિયલ મીડિયા પેજ પણ આ ભાવનાને વહન કરી શકે છે. તહેવારોની ઝળહળતી તસવીરોની સાથે એક વિચારશીલ શ્રદ્ધાંજલિ અથવા પોપીના મહત્વને સમજાવતી પોસ્ટ પણ મૂકો. ઓન્ટારિયો નવેમ્બર મહિનાને ‘હિંદુ હેરિટેજ મંથ’ તરીકે ઉજવે છે, અને રિમેમ્બ્રન્સ ડે આ સામુદાયિક જીવન સાથે ખૂબ સુંદર રીતે ભળી જાય છે. સેવા અને કૃતજ્ઞતા ત્યારે વધુ મજબૂત બને છે જ્યારે આપણે આપણાથી ભિન્ન ઇતિહાસ ધરાવતા પડોશીઓ સાથે મળીને તેને આચરણમાં મૂકીએ છીએ.

નવા આવેલા લોકોએ પોતાની નાગરિકતા કે વફાદારી પુરવાર કરવા માટે જ આ કરવું જોઈએ તેવો દાવા ભ્રામક છે. કેનેડા તેના તમામ નાગરિકોનું સહિયારું ઘર છે. આ અપીલ માત્ર વિવેકબુદ્ધિ અને નૈતિક જવાબદારી માટે છે.

પ્રિય વાચકો, આજે આ પ્રશ્નને તમારા ઘર સુધી લઈ જાઓ. રાત્રિના ભોજન ટેબલ પર આંગળી સિંધો. પૂછો કે જે બાળકો આપણા તહેવારો જાણે છે, શું તેઓ પડોશીના કોટ પરની લાલ પોપીનો અર્થ સમજે છે? આ ઉત્સુકતાને આજે જ કાર્યોમાં પરિવર્તિત કરો. પોપી પહેરો, મૌન પાળો, શહીદનું નામ વાંચો અને આપણા વીરોને એ જ માન આપો જે આપણે આપણી ઉજવણીઓને આપીએ છીએ.