આદિત્ય ગઢવી વિવાદ : મંચ પર ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્’ અને મનથી બહિષ્કાર ? એક કુટુંબ—માત્ર મંચ પૂરતું જ?
Dhwani News Online | Guelph
Editorial by Hitesh Jagad
તાજેતરમાં જ મારી નજરે અમદાવાદમાં આદિત્ય ગઢવીના ગરબા મહોત્સવને લગતો વાયરલ વિવાદ ચડ્યો. ત્યારબાદ તેમની સ્પષ્ટતા આવી કે બિન-હિંદુઓ અને મુસ્લિમોને સ્થળ છોડીને ચાલ્યા જવાની વિવાદિત જાહેરાત તેમના વિચારોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી નથી. આ બાબતે મારામાં ભારે જિજ્ઞાસા જગાડી. વિવિધ અહેવાલો વાંચ્યા પછી અને રજૂ કરાયેલા નિવેદનોની તપાસ કર્યા પછી, હું સ્તબ્ધ થઈ ગયો, આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો અને વિચારમાં પડી ગયો. શું કોઈ સંગઠન મા અંબેના પવિત્ર ઉત્સવમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક આવેલા લોકોને માત્ર તેમના ધર્મના આધારે અવાંછિત ગણાવીને ‘સનાતન ધર્મ’ના રક્ષણનો દાવો કરી શકે?
મારી ચિંતા તે કલાકાર વિશે પણ છે જેમના નામે લોકોને તે ગરબા મહોત્સવમાં એકઠા કર્યા હતા. આદિત્ય ગઢવી એક લોકપ્રિય ગુજરાતી કલાકાર છે, જે આપણી ભાષા, સંગીત અને પરંપરાઓને બહોળા શ્રોતાઓ સુધી પહોંચાડવા માટે આદરણીય સ્થાન ધરાવે છે. આ જ આદર અને લોકપ્રિયતા તેમની પાસે અમુક અપેક્ષાઓ ઊભી કરે છે. જ્યારે આવા કલાકાર સાથે જોડાયેલા મંચ પરથી બહિષ્કાર અને વિભાજનનો સંદેશ આપવામાં આવે, ત્યારે બનાવ બન્યા પછી એવું કહેવું કે તે સંદેશ અન્ય કોઈનો હતો, તે વાતથી મુદ્દો પૂર્ણ થઈ જતો નથી. તે શબ્દો જ્યારે બોલાઈ રહ્યા હતા ત્યારે કલાકાર પોતે ક્યાં અને કઈ સ્થિતિમાં ઊભા હતા, તે જાણવાનો શ્રેષ્ઠ શ્રોતાઓનો પૂરતો હક છે.
અમદાવાદમાં આદિત્ય ગઢવીના ગરબા મહોત્સવ દરમિયાન સર્જાયેલો આ વિવાદ માત્ર એક ગાયક પુરતો સીમિત નથી, પરંતુ તે આપણી સામે એક અત્યંત ગંભીર અને વ્યાપક પ્રશ્ન ખડો કરે છે: શું આપણા ધાર્મિક અને નૈતિક મૂલ્યો આપણા દૈનિક આચરણનું માર્ગદર્શન કરે છે, કે પછી તે માત્ર આપણા જાહેર ભાષણોને શણગારવાનું સાધન બનીને રહી ગયા છે? જ્યારે શાંતિપ્રિય અને શ્રદ્ધાળુ લોકોને માત્ર તેમના ધર્મ કે આસ્થાના આધારે જાહેર મંચ પરથી બહાર નીકળી જવાનો આદેશ આપવામાં આવે છે, ત્યારે તે ઈજા માત્ર તે ચોક્કસ વ્યક્તિઓ કે સમાજ પુરતી સીમિત નથી રહેતી. તે સમગ્ર સમાજના પરસ્પર વિશ્વાસના તાણાવાણાને છીનભિન્ન કરે છે અને ભારતની જે ઉદાર, સર્વસમાવેશક અને ઉમદા છબીને આપણે વૈશ્વિક મંચ પર ગૌરવપૂર્વક રજૂ કરીએ છીએ, તેને ઊંડો આઘાત પહોંચાડે છે.
પીટીઆઈ (PTI) ના અહેવાલો અનુસાર, અમદાવાદના શેલા રોડ પર આવેલા સાવના પાર્ટી પ્લોટ ખાતે ૧૪ ઓક્ટોબરના રોજ આયોજિત ‘રંગ મોરલા ફિચરિંગ આદિત્ય ગઢવી’ કાર્યક્રમ દરમિયાન, એન્કર આકાશ ત્રિવેદીએ ગરબામાં ઉપસ્થિત બિન-હિંદુઓને, ખાસ કરીને મુસ્લિમ સમુદાયના લોકોને, સ્થળ છોડીને ચાલ્યા જવાની જાહેર જાહેરાત કરી હતી. તેમણે આ દરમિયાન વિશ્વ હિંદુ પરિષદ (VHP) ની હાજરીનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો અને સનાતન ધર્મના રક્ષણનો દાવો કર્યો હતો. એટલું જ નહીં, મંચ પરથી એક હેલ્પલાઇન અને રિપોર્ટિંગ નંબર જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો અને ગરબામાં આવેલા ખેલૈયાઓ તથા દર્શકોને શંકાસ્પદ જણાતી વ્યક્તિઓની ઓળખ કરીને તેમની જાણ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા હતા.
ગુજરાત વિશ્વ હિંદુ પરિષદના પ્રવક્તા હિતેન્દ્રસિંહ રાજપૂતે આ સમગ્ર હસ્તક્ષેપનો બચાવ કરતા જણાવ્યું હતું કે, બજરંગ દળના કાર્યકરો દ્વારા આયોજકોને વિનંતી કરીને બિન-હિંદુઓને ગરબા સ્થળ પર પ્રવેશતા અટકાવવા તે એક અત્યંત સામાન્ય અને નિયમિત પ્રક્રિયા (રૂટીન) છે. આ બચાવ પોતે જ સમગ્ર પરિસ્થિતિને વધુ આઘાતજનક અને ગંભીર બનાવે છે. કોઈપણ ભેદભાવપૂર્ણ કે વિભાજનકારી જાહેર જાહેરાત એ સમાજ માટે આત્મનિરીક્ષણ અને સુધારણાનો વિષય બનવો જોઈએ. પરંતુ આવા ભેદભાવપૂર્ણ હસ્તક્ષેપને ‘નિયમિત કાર્ય’ ગણાવવું એ એક અત્યંત અસ્વસ્થ કરી દેતો પ્રશ્ન ઉભો કરે છે: શું આપણી પવિત્ર ધાર્મિક પરંપરાઓના રક્ષણનો દાવો કરતા લોકો માટે હવે બીજા બહિષ્કાર અને અપમાનને સ્વીકાર્ય ગણી લેવામાં આવ્યા છે?
ગાયક આદિત્ય ગઢવીએ આ વિવાદાસ્પદ જાહેરાતને સખત શબ્દોમાં નકારી કાઢી હતી. તેમણે સ્પષ્ટતા કરતા જણાવ્યું હતું કે, એક અજાણ્યા જૂથે બેકસ્ટેજ પર કબજો જમાવી લીધો હતો અને તેમની કે તેમની ટીમની કોઈ પણ સંમતિ કે સલાહ લીધા વિના તેમના પ્લેટફોર્મ અને માઇક્રોફોનનો દુરુપયોગ કર્યો હતો. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, મા અંબે પ્રત્યે પ્રેમ, શ્રદ્ધા અને આદર ધરાવતી કોઈપણ વ્યક્તિનું ગરબામાં હૃદયપૂર્વક સ્વાગત છે. તેમની આ સૈદ્ધાંતિક સ્થિતિ ચોક્કસપણે આવકારદાયક છે. પરંતુ, આદિત્ય, પરિસ્થિતિ શાંત થયા પછી તમારા મૂલ્યોની જાહેરાત કરવી એ પ્રશ્નનો ઉત્તર નથી આપતી કે જ્યારે તમારા શ્રોતાઓ અને ચાહકોને મંચ પરથી જ તમારી હાજરીમાં તમારા સૈદ્ધાંતિક સમર્થનની જરૂર હતી, ત્યારે તમે તેમની રક્ષા કેવી રીતે કરી?
હું સંપૂર્ણપણે સમજું છું કે કદાચ તેમની સામે ખૂબ જ અસ્વસ્થ, તણાવપૂર્ણ અને વિષમ પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ હતી. પરંતુ નૈતિક હિંમત અને નૈતિકતાની સાચી કસોટી આવી વિષમ અને કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં જ થતી હોય છે. એકવાર પરિસ્થિતિની જાણ થયા પછી અને ત્વરિત નિર્ણય પણ લીધા હશે, અને સુરક્ષાનું જોખમ ન હોય ત્યાં સુધી, તેમણે પોતાનું પરફોર્મન્સ અટકાવીને મંચ પરથી જ ત્વરિત સ્પષ્ટતા અને સુધારાની માંગણી કરવી જોઈતી હતી. જો આયોજકો કે અન્ય લોકો ના પાડે, તો મંચ છોડીને જતું રહેવું એ તેમના પોતાના નૈતિક મૂલ્યો પ્રત્યેની દ્રઢ મનોબળ દર્શાવત. આવું એક સાહસિક પગલું તેમને સદાકાળ માટે અવિચળ આદર અપાવી શક્યું હોત, કારણ કે તે શો ચાલુ રાખવાની અનુકૂળતા કરતાં સિદ્ધાંત અને માનવ ગૌરવને વધુ પ્રાધાન્ય આપત. આ વાત પરથી યાદ આવ્યું કે થોડા વર્ષો પહેલા તેમણે એક ઈવેન્ટ દરમ્યાન પર્ફોર્મ કરવા નો ઇનકાર કર્યો હતો. એક પ્રોફેશનલ આર્ટિસ્ટ તરીકે ઘણા અનુભવો માંથી પસાર થયા હશો, આ વિષમ પરિસ્થિતિ તમે સર્જી ન હતી, ત્વરિત નિર્ણય લેવામાં કે અક્ષમ રહ્યા તે પ્રસ્ન પણ ઉપસ્થિત થયો છે, કોઈ અન્ય કારણ સર નિર્ણય નહતો લઈ શક્યા..?
ગુજરાતી શ્રોતાઓ અને વિશ્વભરમાં વસતો વારસાદાર સમાજ ગઢવી પરંપરાને સાંસ્કૃતિક જ્ઞાન, પ્રભાવશાળી લોકસાહિત્ય અને સશક્ત અભિવ્યક્તિ સાથે જોડે છે. આ સમૃદ્ધ વારસો આપણી અપેક્ષાઓને વધુ ઊંચી બનાવે છે. જે કલાકાર હજારો દિલોને સ્પર્શી જાય તેવા શબ્દો શોધવા માટે પ્રખ્યાત હોય, તેણે જ્યારે પોતાના જ મંચ પરથી કોઈનું આત્મસન્માન અને માનવ ગૌરવ હણાઈ રહ્યું હોય ત્યારે પણ યોગ્ય શબ્દો શોધવા જ જોઈએ. કાર્યક્રમ પૂરો થયા પછી આપવામાં આવેલું સ્વાગત મહત્વનું છે, પરંતુ માઇક્રોફોન પર સામે ઊભા રહીને રક્ષાયેલું સ્વાગત એક અલગ જ નૈતિક વજન ધરાવે છે.
આ વિરોધાભાસ માત્ર આ એક ઘટના પૂરતો મર્યાદિત નથી. તાજેતરમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડા સહિતના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસો દરમિયાન, આરએસએસ (RSS) વડા મોહન ભાગવતે સમભાવ, ભાઈચારો અને ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’—એટલે કે સમગ્ર વિશ્વ એક પરિવાર છે—તેવા ભવ્ય વિચારનો સંદેશ આપ્યો હતો. ઉત્તર અમેરિકામાં તેમના કાર્યક્રમોના અહેવાલોમાં ભારતના મુસ્લિમોને દેશમાંથી કે સમાજમાંથી બહિષ્કૃત કરવાના વિચારને સ્પષ્ટપણે અસ્વીકાર કરવાનો ઉલ્લેખ કરાયો હતો. આ વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પરથી અપાયેલા સંદેશાઓને સ્વદેશના વાસ્તવિક આચરણ સાથે સરખાવીને જોવાની જરૂર છે.
વિશ્વ હિંદુ પરિષદ અને બજrang દળ એ આરએસએસ સાથે જોડાયેલા સંઘ પરિવારના જ સંગઠનો છે; બજrang દળ એ વીએચપીની યુવા પાંખ છે. આ બાબત એ સાબિત નથી કરતી કે મોહન ભાગવતે આ ચોક્કસ જાહેરાત કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. પરંતુ તે આ ચારિત્ર્યિક વિરોધાભાસ સામે પ્રશ્ન ઉઠાવવાનો પૂરતો આધાર આપે છે. જો આ વૈચારિક પરિવાર વિદેશની ધરતી પર સર્વસમાવેશકતા અને સાર્વત્રિક અપનાવવાની વાતો કરતો હોય, તો તેના જ અંતર્ગત આવતા સંગઠનો સ્વદેશમાં એક ભક્તિમય ધાર્મિક આયોજનમાં ધાર્મિક બહિષ્કારનો બચાવ શા માટે કરે છે?
શું આ વિશ્વ માત્ર ત્યારે જ એક કુટુંબ બને છે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય કેમેરા ચાલુ હોય? શું આ મહાન સનાતની શબ્દો માત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર જ બોલવા માટે છે, જ્યારે સામાન્ય નાગરિકો માટે અલગ નૈતિક માપદંડો લાગુ થાય છે? આ પ્રશ્નોને હિંદુ ધર્મ કે પરંપરા પ્રત્યેની દ્વેષભાવના ગણીને ફગાવી શકાય નહીં. આ પ્રશ્નો તો હિંદુ આદર્શો અને સનાતન મૂલ્યોને ગંભીરતાથી લેવામાંથી ઉદ્ભવે છે. કોઈપણ મહાન સિદ્ધાંત ત્યારે જ પોતાની વિશ્વનિયતા ગુમાવે છે જ્યારે તેનો દાવો કરનારા લોકો પોતાની બાજુમાં ઊભેલા પડોશી પર તેને લાગુ કરવાનો ઇનકાર કરે છે.
કોઈપણ સંસ્થા કે સંગઠન સનાતન ધર્મની એકહથ્થુ માલિકી ધરાવતું નથી. ધર્મ રક્ષણનો દાવો કરવા માત્રથી કોઈને અન્ય તમામ લોકો માટે ધર્મનો અર્થ નક્કી કરવાનો કે ઈજારો મેળવવાનો અધિકાર મળી જતો નથી. દરેક વ્યક્તિ પોતાના ધર્મને પ્રેમ કરી શકે છે અને પૂર્ણ નિષ્ઠા સાથે તેનું પાલન કરી શકે છે. તે શ્રદ્ધા આદરને પાત્ર છે. પરંતુ જાહેર સ્થળે માત્ર ધર્મના આધારે શાંતિપ્રિય અતિથિઓની ઓળખ કરીને તેમને બહાર જવાનો આદેશ આપવો એ તેમની ઓળખને અપમાનિત કરવાનું સાધન બનાવે છે.
આ સંપાદકીયના સ્પષ્ટ મંતવ્ય મુજબ, ભક્તિના આ પવિત્ર મંચનો ઉપયોગ કરીને દ્વેષપૂર્ણ સંદેશ ફેલાવવામાં આવ્યો હતો. શું આ ઘટના ગુનાહિત કૃત્ય કે હેટ-ક્રાઇમ હેઠળ આવે છે તે કાનૂની તપાસ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો વિષય છે; આ લેખ કોઈ કાનૂની ચુકાદો આપી શકતો નથી. પરંતુ આ નૈતિક મુદ્દાને વિલંબિત કરી શકાય નહીં. જે શબ્દો લોકોમાં ચોક્કસ ધાર્મિક વર્ગ પ્રત્યે શંકા અને અવિશ્વાસ પેદા કરે છે, તે સમાજમાં ભય, અસુરક્ષા અને પડોશીઓ વચ્ચે વિભાજનની ખાઈ ઊંડી કરે છે.
વીએચપી અને બજરંગ દળે ઉત્તર આપવો પડશે કે આવા હસ્તક્ષેપ ભક્તિનું રક્ષણ કરે છે કે અવિશ્વાસ ફેલાવે છે. આદિત્ય ગઢવીએ સ્પષ્ટ કરવું પડશે કે તેમના મૌખિક સ્વાગત પાછળ કયું નક્કર આચરણ હતું. એન્કર અને આયોજકોએ પણ પોતાની જવાબદારી સ્વીકારવી પડશે. સૌની ભૂમિકા અલગ છે અને પુરાવાના આધારે જવાબદારી નક્કી થવી જોઈએ. છતાં, કોઈએ પણ પોતાની નૈતિક જવાબદારીમાંથી છટકવા માટે બીજાની ભૂમિકાનો બહાના તરીકે ઉપયોગ કરવો જોઈએ નહીં.
આ ઘટનાથી તે હિંદુઓને પણ ઊંડો આઘાત પહોંચ્યો છે જેઓ આવા બહિષ્કારને સખતપણે નકારે છે, અને દરેક ધર્મના તે ભારતીયોને પણ જેઓ પોતાના દેશનું પ્રતિનિધિત્વ વિશ્વમાં ગૌરવ સાથે જોવા માંગે છે. આજે ઈન્ટરનેટના જમાનામાં કોઈ પણ વાયરલ સંદેશ ક્ષણભરમાં સરહદો ઓળંગી જાય છે. ધર્મના નામે બોલનારા લોકોએ વિચારવું જોઈએ કે તેઓ કોનો વિશ્વાસ તોડી રહ્યા છે અને કોના મૂલ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો દાવો કરી રહ્યા છે.
સુરક્ષા અને શિસ્ત હંમેશાં પ્રાથમિક હોવા જોઈએ. વર્તન અને આધારભૂત પુરાવાના આધારે ધમકી આપનાર, ત્રાસ આપનાર કે વિક્ષેપ પાડનાર કોઈપણ વ્યક્તિને ચોક્કસપણે દૂર કરો. પરંતુ આદર અને શ્રદ્ધા સાથે આવતા દરેક વ્યક્તિનું હૃદયપૂર્વક સ્વાગત કરો. નવરાત્રી એ જગતજનની મા અંબેની આરાધનાનો પવિત્ર પર્વ છે; તેની પવિત્રતા અને ગૌરવ આપણે અન્ય લોકો સાથે કેવું વર્તન કરીએ છીએ તેમાં દેખાવું જોઈએ. કેનેડામાં વસતા ઇન્ડો-કેનેડિયન સમુદાય માટે, જેઓ પોતાના પડોશીઓ સાથે સનાતની વારસો વહેંચે છે, આ બાબત અત્યંત સંવેદનશીલ અને મહત્વપૂર્ણ છે. ભારતની વૈશ્વિક છબી માત્ર ભાષણોથી નહીં પણ સાચા આચરણથી ઘડાય છે. આદિત્ય, મંચ પરથી લેવાયેલું એક ત્વરિત અને સાહસિક સ્ટેન્ડ આદરની ચિરંજીવ ક્ષણ બની શક્યું હોત. આગામી કસોટીમાં મંચ પરથી તે સાચું સાહસ અને નૈતિક બળ પ્રગટ થાય તેવી આશા રાખીએ. વસુધૈવ કુટુંબકમ માત્ર ભાષણ નહીં, આપણું દૈનિક આચરણ બને. જય અંબે.
