મોદી આવી રહ્યા છે: લાઇમલાઇટ કોના ભાગે આવશે? : હિતેશ જગડ

Dhwani Online News | Editorial | Hitesh Jagad

કેનેડાના પ્રાઇમ મિનિસ્ટર માર્ક કાર્ની (Mark Carney) એ તાજેતરમાં આપેલા એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને ચર્ચાસ્પદ નિવેદનમાં સ્પષ્ટ સંકેતો આપ્યા છે કે ભારતના પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી આગામી ડિસેમ્બર મહિનાની આસપાસ કેનેડાની સત્તાવાર મુલાકાતે આવે તેવી મજબૂત શક્યતાઓ સેવાઈ રહી છે. જોકે, રાજદ્વારી સ્તરે આ હાઇ-પ્રોફાઇલ પ્રવાસની ચોક્કસ તારીખો, સત્તાવાર બેઠકો કે જાહેર કાર્યક્રમોની આખરી સત્તાવાર જાહેરાત હજુ સુધી કરવામાં આવી નથી, પરંતુ પીએમ કારનીએ “હું તેમનું કેનેડામાં સ્વાગત કરવા માટે આતુર છું” કહીને પોતાની સરકારનો ઉત્સાહ અને સ્પષ્ટ વલણ જાહેર કરી દીધું છે. અત્યારે આપણે સપ્ટેમ્બરના અંતિમ તબક્કામાં પ્રવેશ કરી ચૂક્યા છીએ અને કેલેન્ડર મુજબ ડિસેમ્બર મહિનો હવે બહુ દૂર નથી. કેનેડામાં વસતા વિશાળ ઇન્ડો-કેનેડિયન (Indo-Canadian) સમુદાય માટે આ સમાચાર માત્ર એક રાજકીય કે ડિપ્લોમેટિક ઘટના નથી, પરંતુ એક મોટો ઉત્સવ, આશાનું કિરણ અને નવી શરૂઆત સમાન છે. પરંતુ આ રોમાંચ, આનંદ અને ઉત્સુકતાની પાછળ સામાજિક, સાંસ્કૃતિક અને સ્થાનીય રાજકીય વર્તુળોમાં એક અત્યંત મોટો અને તીખો સવાલ પણ આકાર લઈ રહ્યો છે: આ ઐતિહાસિક મુલાકાત દરમિયાન સમગ્ર સમુદાયનું નેતૃત્વ કોણ કરશે, લાઇમલાઇટ અને મીડિયાનું ધ્યાન કોના ભાગે આવશે, સ્ટેજ પર અગ્રેસર કોણ રહેશે અને ભારત તથા કેનેડાના પ્રધાનમંત્રીઓ સાથેની યાદગાર ફોટોગ્રાફ્સ (Photographs) કોના ભાગે આવશે?

આ હાઇ-પ્રોફાઇલ મુલાકાતનું વાસ્તવિક અને ઊંડું મહત્વ સમજવા માટે આપણે ભૂતકાળમાં કેનેડા-ઇન્ડિયા (Canada-India) સંબંધોમાં આવેલા ગંભીર અને અણધાર્યા વણાંકને વિગતવાર યાદ કરવો પડશે. ૧૮ જૂન, ૨૦૨૩ના રોજ બ્રિટિશ કોલંબિયાના સરે સ્થિત ગુરુદ્વારા બહાર કેનેડિયન નાગરિક અને ખાલિસ્તાન સમર્થક હરદીપ સિંહ નિજ્જરની ગોળી મારીને હત્યા કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ ૧૮ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૩ના રોજ ભૂતપૂર્વ પ્રાઇમ મિનિસ્ટર જસ્ટિન ટ્રુડોએ હાઉસ ઓફ કોમન્સ (કેનેડિયન પાર્લામેન્ટ) માં ઉભા રહીને સનસનાટીભર્યો દાવો કર્યો હતો કે કેનેડિયન સિક્યોરિટી એજન્સીઓ ભારતીય સરકારી એજન્ટો અને નિજ્જરની હત્યા વચ્ચેના સંભવિત જોડાણના સચોટ આક્ષેપોની તપાસ કરી રહી છે. ભારતે આ તમામ આક્ષેપોને ક્ષણભરમાં જ આકરા શબ્દોમાં ફગાવી દીધા હતા અને પોતાની કોઈ પણ પ્રકારની સંલગ્નતાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો હતો. આ અભૂતપૂર્વ વિવાદને કારણે બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધો તળિયે પહોંચી ગયા હતા; ઉચ્ચ રાજદૂતોની હકાલપટ્ટી કરવામાં આવી, વિઝા સેવાઓ સસ્પેન્ડ થઈ ગઈ અને બંને દેશો વચ્ચે અવિશ્વાસ તથા તણાવની એક ઊંડી ખાઈ સર્જાઈ ગઈ હતી.

કેનેડાને પોતાનું કર્મક્ષેત્ર અને ઘર માનતા, પરંતુ ભારત સાથે ઊંડા કૌટુંબિક, સામાજિક, આર્થિક અને વ્યાપારી સંબંધો ધરાવતા લાખો ઇન્ડો-કેનેડિયનો માટે આ કડવાશ અને તણાવનો સમયગાળો અત્યંત પીડાજનક, અનિશ્ચિતતાથી ભરેલો અને ચિંતાજનક હતો. પોતાના માતૃદેશ અને નાગરિકતા ધરાવતા દેશ વચ્ચેના સંબંધોને વણસતા જોવા એ કોઈપણ પ્રવાસી ભારતીય માટે દુઃખદ અનુભવ હોય છે. બે દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં સુધારો થાય કે નવેસરથી મજબૂત રાજદ્વારી વાટાઘાટો શરૂ થાય તેવી ઈચ્છા રાખવાનો અર્થ એ ક્યારેય નથી કે કોઈ ગુનાહિત કિસ્સા કે જવાબદેહીના પ્રશ્નોને નજરઅંદાજ કરવામાં આવી રહ્યા છે. તેનો વાસ્તવિક અર્થ એ છે કે બંને દેશોની સરકારો એકબીજાની ગંભીર ચિંતાઓને યોગ્ય રાજદ્વારી ચેનલો દ્વારા ઉકેલે અને ફરી એકવાર ટ્રસ્ટ, શાંતિ, વેપાર, વિઝા સરળતા અને દ્વિપક્ષીય સહયોગ બહાલ કરે.

જો આપણે ભૂતકાળના પ્રવાસો પર નજર કરીએ તો, પીએમ નરેન્દ્ર મોદી જૂન ૨૦૨૫માં આલ્બર્ટાના કનાનાસ્કીસ ખાતે યોજાયેલી G7 સમિટ દરમિયાન કેનેડા આવ્યા હતા અને ત્યાં જ તેમણે પ્રાઇમ મિનિસ્ટર માર્ક કાર્ની સાથે મહત્ત્વપૂર્ણ દ્વિપક્ષીય બેઠક કરી હતી. આ સિવાય, વર્ષ ૨૦૧૫ના એપ્રિલ મહિનામાં પીએમ મોદીની કેનેડાની મુલાકાત અને ટોર્ન્ટોના રિચો સ્ટેડિયમ ખાતે યોજાયેલું ભવ્ય કોમ્યુનિટી ગેધરિંગ આજે પણ ઇન્ડો-કેનેડિયન સમુદાયના માનસપટ પર તાજું છે. એ ઐતિહાસિક સભાની યાદો જ દર્શાવે છે કે જ્યારે પણ કોઈ ભારતીય વડાપ્રધાન કેનેડાની ધરતી પર પગ મૂકે છે ત્યારે સમુદાયમાં કેવો અને કેટલો મોટો ઉત્સાહ જોવા મળે છે. જોકે, આગામી ડિસેમ્બરની સંભવિત મુલાકાતમાં કોઈ મોટો જાહેર કે સામાજિક કાર્યક્રમ (Community Event) યોજાશે કે નહીં તે અંગે હજુ સુધી કાર્ની સરકાર કે ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા કોઈ ચોક્કસ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી.

તારીખો નક્કી થાય તે પહેલા જ સોશિયલ મીડિયા પર જાણે ઉત્સવનો માહોલ સર્જાઈ ગયો છે. આ મુલાકાતના એકાદ મહિના અગાઉથી લઈને મુલાકાત પૂરી થયાના મહિના પછી પણ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ અને વિવિધ વોટ્સએપ (WhatsApp) ગ્રુપ્સમાં “Welcome NaMo to Canada” અને મુલાકાત બાદ “Thank You NaMo” ના પોસ્ટર્સ, મીમ્સ અને વીડિયોઝનો મોટો પૂર આવશે તેમાં કોઈ શંકા નથી. ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને લિંક્ડઇન પર પ્રધાનમંત્રી મોદી સાથેની તસવીરો અને સેલ્ફીઓનો ભારે મારો ચાલશે. સ્થાનિક ઇન્ડો-કેનેડિયન સંગઠનો અને નેતાઓ પોતાના વગદાર ફેડરલ (Federal), પ્રોવિન્શિયલ (Provincial) અને મ્યુનિસિપલ (Municipal) નેતાઓ સાથેના મજબૂત જોડાણોનો પૂરેપૂરો લાભ ઉઠાવવા માટે અત્યારથી જ સક્રિય થઈ ગયા છે. કેનેડિયન રાજકારણના વિવિધ સ્તરે પોતાની પહોંચ બતાવીને સમગ્ર ભારત અને ભારતીય સમુદાયનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો દાવો કરવા માટે એક મોટો રેસ શરૂ થઈ ચૂકી છે. કાર્યક્રમના સ્થળો અને મહેમાનોની યાદી જાહેર થાય તે પહેલાં જ, ઇન્ડો-કેનેડિયન વર્તુળોમાં મોદીનું સ્વાગત કોણ કરશે, સ્ટેજ પર કોણ ઊભું રહેશે અને આયોજનની કમાન કોના હાથમાં રહેશે તેની હોડ અને અંદરોઅંદરની ખેંચતાણ શરૂ થઈ ચૂકી છે.

કેનેડામાં ઇન્ડો-કેનેડિયન સ્થાનિક સંગઠનોનું નેટવર્ક ઘણું વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર છે. અહીં રાષ્ટ્રીય સ્તરની મોટા કદની સંસ્થાઓ છે, સ્થાનિક કલ્ચરલ ટ્રસ્ટો છે, પ્રાંતિય એસોસિએશન્સ છે, વિવિધ જાતિ-જ્ઞાતિ આધારિત સમાજ સંગઠનો છે અને નાના-મોટા વોલંટીયર ગ્રુપ્સ પણ રાત્રિ-દિવસ કાર્યરત છે. આમાંથી કોઈ ચોક્કસ સંસ્થા કે વ્યક્તિનું નામ લેવાની જરૂર નથી, પરંતુ પ્રશ્ન દરેક જગ્યાએ એકસરખો જ ઊભો થાય છે: જો જાહેર કાર્યક્રમ યોજાય તો મુખ્ય કન્વીનર કે હોસ્ટ બનવાનું અને આખું ક્રેડિટ મેળવવાનું સદભાગ્ય કોને મળશે? કોના બેનરો અને લોગો સ્ટેજની પાછળ ઝળકશે? કઈ સંસ્થાના હોદ્દેદારોને પીએમ સાથે સ્ટેજ શેર કરવાનો મોકો મળશે? અને કઈ સંસ્થાના સભ્યો કે દાતાઓ હોલની અંદર વીઆઇપી કે ફ્રન્ટ સીટ પર બેસી શકશે?

સામાજિક જીવનમાં માન-સન્માન, ક્રેડિટ અને લાઇમલાઇટ મેળવવાની ઈચ્છા હોવી એ માનવ સહજ સ્વભાવ છે અને તેમાં કંઈ છૂપું નથી. કાર્યક્રમમાં કિંગમેકર બનવા કે આગળની હરોળમાં સ્થાન મેળવવા માટે થઈ રહેલા ફોન કોલ્સ, ભલામણો અને પડદા પાછળના પ્રયાસોની કલ્પના કરવી અઘરી નથી. ઘણા લોકો માટે હોલની પાછલી સીટ પરથી પણ આવા ઐતિહાસિક પ્રોગ્રામમાં હાજરી આપવી એ ગર્વની વાત હોય છે, જે તેઓ વર્ષો સુધી પોતાના મિત્રો અને પરિવારજનો સાથે શેર કરે છે. તો વળી કેટલાક ઉત્સાહીઓ માટે ખરો પુરસ્કાર પીએમ મોદી સાથે એક વાર હાથ મિલાવવો, વિશેષ ઈન્વિટેશન મેળવવું કે એક યાદગાર ફોટોગ્રાફ (Photograph) પડાવી લેવો એ જ હોય છે. આ પ્રકારના ઉત્સાહ કે આનંદમાં કંઈ જ ખોટું નથી, કારણ કે કોઈ વૈશ્વિક નેતાને રૂબરૂ મળવું એ વ્યક્તિગત રીતે અત્યંત ગૌરવપૂર્ણ ક્ષણ હોઈ શકે છે. પરંતુ એક સાચું અને આદર્શ કોમ્યુનિટી સ્વાગત એ જ ગણાય જેમાં માત્ર વગદાર નેતાઓ, ધનાઢ્ય દાતાઓ કે મોટા હોદ્દેદારો જ નહીં, પરંતુ દર અઠવાડિયે કોઈ પણ સ્વાર્થ વગર ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર સમુદાયની સેવા કરતા સામાન્ય વોલંટીયર્સ, સિનિયર સિટીઝન્સ, યુવાનો અને સામાન્ય પરિવારોને પણ સન્માનજનક સ્થાન મળે. જો કોઈ જાહેર કાર્યક્રમનું આયોજન થાય તો પારદર્શક રજિસ્ટ્રેશન પ્રક્રિયા અને દરેક માટે ન્યાયી પ્રવેશ વધુ મહત્વનો બનવો જોઈએ, નહીં કે કોનો લોગો મોટો રહેશે કે કોનું નામ પહેલા બોલાશે તે અંગેની ખેંચતાણ.

આ મુલાકાત સાથે જોડાયેલો બીજો એક અત્યંત સંવેદનશીલ મુદ્દો એટલે ખાલિસ્તાન ફેક્ટર. કેનેડામાં ખાલિસ્તાન સમર્થક જૂથો અથવા પીએમ મોદીની નીતિઓના વિરોધીઓ દ્વારા વિરોધ પ્રદર્શનો (Protests) યોજાય તેવી પૂર્ણ શક્યતાઓ સેવાઈ રહી છે. પરંતુ અહીં એ વાત સમજવી ખૂબ જરૂરી છે કે કોઈ પણ ચોક્કસ વિરોધ પ્રદર્શનોને પુરાવા વગર અગાઉથી મંજૂર કે કન્ફર્મ માની લેવા જોઈએ નહીં. સૌથી અગત્યનું એ છે કે કેનેડામાં વસતા તમામ સિખ સમુદાયના લોકોને એક જ રાજકીય કે વિચારધારાના ચશ્માથી જોવા એ ભારે ભૂલભરેલું છે. લોકો પોતાના અલગ-અલગ દ્રષ્ટિકોણ અને કારણોસર પીએમ મોદીનું સ્વાગત કરી શકે છે, તેમની નીતિઓનો વિરોધ કરી શકે છે અથવા કેનેડા-ઇન્ડિયાના મજબૂત સંબંધોની હિમાયત કરી શકે છે. લોકશાહી દેશમાં શાંતિપૂર્ણ અસંમતિ કે વિરોધ નોંધાવવો એ સૌનો બંધારણીય અધિકાર છે, પરંતુ આ અસંમતિ ક્યારેય ધમકીઓ, ધાર્મિક અપમાનો, ઉશ્કેરણી કે પાડોશીઓ વચ્ચે કડવાશ ઊભી કરવાનું કારણ બનવી જોઈએ નહીં.

કેનેડાના પ્રાઇમ મિનિસ્ટર માર્ક કાર્ની બંને દેશો વચ્ચેના વણસેલા સંબંધોને પુનઃ પાટા પર લાવવા અને ડિપ્લોમેટિક સુધારા તરફ પગલાં ભરી રહ્યા છે તે ચોક્કસપણે પ્રશંસનીય છે. અમારું સ્પષ્ટ માનવું છે કે રચનાત્મક સંવાદ (Constructive Engagement) એ જ સાચી દિશામાં ભરાયેલું સકારાત્મક પગલું છે. તાજેતરમાં ૭ સપ્ટેમ્બરે જાહેર થયેલા લાયઝન સ્ટ્રેટેજીસ (Liaison Strategies) ના એક પોલ મુજબ પીએમ કાર્નીની લોકપ્રિયતા (Approval Rating) ૬૬ ટકા નોંધાઈ છે; જોકે આ આંકડો એ ચોક્કસ પોલ પૂરતો મર્યાદિત છે અને તેને સમગ્ર કેનેડિયનો કે દરેક મુદ્દાનો આખરી ચુકાદો માની શકાય નહીં. બીજી તરફ, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદી પણ વૈશ્વિક મંચ પર એક મજબૂત અને પ્રભાવશાળી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રોફાઇલ ધરાવે છે અને તેમની સાથે કરોડો ઉત્સાહી સમર્થકોનું સમર્થન જોડાયેલું છે. આ બંને વૈશ્વિક નેતાઓને એકસાથે લાવતી મુલાકાત માત્ર રાજકીય રીતે જ નહીં, પરંતુ કેનેડા, ભારત અને બંને દેશોને જોડતા વિશાળ ઇન્ડો-કેનેડિયન સમુદાય તરફ સમગ્ર વિશ્વના મીડિયાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે.

આ આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્યાન અને લાઇમલાઇટ પોતાની સાથે એક ખૂબ મોટી સામાજિક જવાબદારી પણ લઈને આવે છે. આ મુલાકાત દરમિયાન આપણું ઉષ્માભર્યું સ્વાગત, દરેક વર્ગની સમાન ભાગીદારી અને શાંતિપૂર્ણ વલણ સમગ્ર વિશ્વમાં એકતા અને પરિપક્વતાનો મજબૂત સંદેશો મોકલશે. તેનાથી વિપરીત, જો વિવિધ વિરોધી સંગઠનો શ્રેય લેવા, સ્ટેજ કબજે કરવા કે પોતાના અહંકાર સંતોષવા માટે અંદરોઅંદર લડતા રહેશે તો તેનાથી સમુદાયની છબી ખરડાશે. ડિસેમ્બર મહિનો ભલે નજીક આવી રહ્યો હોય, પરંતુ આપસી અહંકાર, મતભેદો અને સ્પર્ધાને બાજુ પર મૂકીને એકતા અને સહયોગને પ્રાથમિકતા આપવા માટે હજુ પણ પૂરતો સમય છે. બંને દેશોની સરકારોને તેમની રાજદ્વારી વાટાઘાટો અને સત્તાવાર પ્રોટોકોલ સંભાળવા દઈએ, અને કેનેડાના કોમ્યુનિટી લીડર્સ એ સાબિત કરી બતાવે કે તેઓ એક થઈને કાર્ય કરી શકે છે. જ્યારે આ ઐતિહાસિક મુલાકાત પૂર્ણ થાય અને ઇતિહાસના પાનાઓ લખાય, ત્યારે લોકો માત્ર “હું પણ ત્યાં હાજર હતો” નો અહંકાર અને એક ફોટોગ્રાફ બતાવવાની હોડને યાદ ન રાખે, પરંતુ એક થઈને ઉભેલા, મજબૂત અને પરિપક્વ ઇન્ડો-કેનેડિયન સમુદાયની સંગઠન શક્તિને યાદ રાખે તે જ અત્યારના સમયની સૌથી મોટી માંગ છે.